Манжийн Хааны манай хүү ба Баабар ах
Сайн байна уу Баабар ахаа, Таньд шинэ оны мэнд хүргэж ажлын өндөр амжилт, эрүүл энхийг хүсэн ерөөе.
Шинэ оны өмнө та тун сонирхолтой нийтлэл бичсэнийг Оллоо хэмээх вэб сайтнаас олж уншлаа. Монголын Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн өрнөж Олноо өргөгдсөн Монгол улсаа тунхагласан 1911 оны 12 сарын 29 түүхэн тэмдэглэлт өдрийг энэ оноос албан ёсоор тэмдэглэх болсонтой холбогдуулан та нийтлэл бичжээ.
Манж бол монголын холбоотон байсан учраас чухамдаа Хятадад хөрөнгөтний хувьсгал гарч Манж гүрэн нэгэнт байхгүй болсон тул манай монголчууд холбоотныхоо өмнө хүлээсэн үүрэг нь дуусгавар болсон тул тусгаар тогтнолоо зарлах нь энгийн бөгөөд бас ойлгомжтой логиктой зүйл хэмээн та бас Тайваньд уншсан лекцэн дээрээ хэлсэнийг уншсан. Монголыг хятадын салшгүй хэсэг хэмээн үздэг Тайванчууд, монголын томоохон түүхч таныг урьж үг алдуулахаар лекц уншуулсанд та логик ярьж өгчээ.
Логик ойлгодогүй Хятадууд харин бидний тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөхгүй бүр 1919 онд өөрснөөр маань автономит эрхээ устгах бичигийг өргүүлэн устгаж байдаг малнууд шүү.
Баабар ах та хэлжээ манай монголын хөлдүү марксист түүхчид улсын түүхийн номон дээрээ хятадуудыг гадаадын колончлогчид гэж буруу бичсэнээс хятадууд монголыг өөрийн нутаг хэмээн үздэг гэж. Тэр үнэн байхаа тэгэхдээ манай марксист түүхчдээс бүр өмнө жишээ нь 800 жилийн өмнө гадныхан биднийг өөрийн нэг хэсэг хэмээн үзээд байсан байгаа юм. Жишээ нь Зүрчидүүд манай Чингис хаанд Татарыг цуг дайлсаны дараа хязгаарыг захирагч цол олгосон байгаа юм. Бас Мин улс ч Монголыг ингэж үзэж байсан баримт байдаг. Эднийг таниараа бас нэг шүүмжлүүлэх хүсэлтэй байгаа. Тэд харин Маркист байсан эсэхийг бүү мэдээ. Манж монголын холбооон байсан гэж та зөв бичжээ, эхэндээ Монголоос бэр авч хүргэн болдог байсан манжууд сүүлдээ хүчирхэгжээд ирэхээрээ монголчуудыг Эфү буюу хүргэнээ болгодог болж, эхэндээ Их Юань гүрнийг сэргээнэ хэмээн монголчуудыг хошгируулж бас хашгируулсан Манжууд Монголын цэрэг ба эдийн засгийн хүчийг сүрхий ашиглаад сүүлдээ биднийгээ шаварт үсэргэсэн л хулхи холбоотон шүү дээ. Манжийг магтахад хязгаар хэрэгтэй байхаа, таныг ‘Манжийн хүү байхад маниар яах вэ ‘ гэж боддогүй байх гэж тааж байна.
Манжтай байлдаж сүрхий эсэргүүцсэн Ойрадууд таны логикоор холбоотныхоо эсрэг байлдсан өөдгүй хогнууд болж таарах нь. Ойрадуудыг хүйс тэмтэрсэн Манжуудын талаар иймэрхүү үзэл бодлоо харин баруун аймгуудад очихдоо болгоомжтой яриарай.
Та Манжууд монголоос ямар ч татвар авдаггүй байсан гэжээ, харин таны нөгөө шүүмжлээд байдаг Марксист түүхчид болох Болдбаатар, Далай гэх мэт хятад ба манж хэлтэй нөхдүүдийн сүүлчийн том бүтээл болох монголын түүхийн таван ботьдоо Шинэлэхийн жасаа, Түнлий номын жасаа, Сэтэртэй буюу төмөр сүргийн алба, харуулын алба, өртөөний алба, орон нутаг дахь Манжийн албаны захиргааны зардлын алба гээд л бөөн татварын талаар бичээд зогсохгүй таны төрсөн нутгийн алдарт То Ван Манжийн шударга бус албыг эсэргүүцээд дөнгөнд сууж цөлөгдөж байсан гэж бичжээ. Нэг бол та нэг бол тэд сүрхий ташаарчээ.
Манжийн эхний хүчирхэг хаан Нурхайч Хорчины ноён Мянганы охинтой суусан бол тэдний дундаас гарсан Гүен баатар бэйл, залгамжлагч Абахай нар ч Хорчин Монгол хатан авсан билээ. Монголоос сүүлд хөөгдсөн Сандо амбан ч монгол гэж та бичжээ. Манжийн хааны дээрх монгол цустай хүүхдүүд Манжид зүтгэсэн бусад монголчууд бидэнд гай болсон уу гэхээс гавьяа хийгээгүйг түүх нотолно шүү дээ. Манжийн эсрэг тэмцсэн Амарсанаа, Чингүнжав, Галдан Бошигтын сүнсийг тэгж гомдоогоод яах вэ?. Чухамдаа Хорчин Монголчууд л Хорчин Монгол эхтэй Манж эцэгтэй хөвгүүдтэй нийлж Монголын сүүлчийн Хаан Цахарын Лигдэнг мөхөөсөн билээ. Хэдэн жилийн өмнө Лондонгийн нэгэн музейд Манжийн хүргэн Цэрэн, Ойрдыг дарахад гавьяа байгуулсан, үхэхэд нь Манжын Хаадын шарилын сүмд оршуулсан цор ганц гадны хүн хэмээн нэгэн урвагчийн зураг харсан. Баабар ахаа монгол цустай байна гэдэг Монгол эх орондоо хайртай бас Монголын төлөө зүтгэж байсан гэсэн үг биш шүү дээ. Тийм учраас та болгоомжтой бичиж байгаарай.
Орчин үеийн жишээ гэвэл Сангийн сайд байхдаа улсын банкийг хувийн банктай нэгтгэж улмаар улс орныхоо эдийн засгийн хөгжлийг даруй хэдэн жилээр хойш татсан гол буруутанаар тодорсон та биш байхаа таньтай адил овог нэртэй нэг хүн байдаг бөгөөд энийг мулгуу би байтугай эдийн засаг, инфляц гадарладаг хүн болгон мэднэ шүү дээ. Хөөрхий талийгаач Жасрай гуай лав олон удаа, хөл дээр нь арайхийж босгосон эдийн засгийг нь хөмөрчихсөн тэр хүнийг шүүмжилж байхыг уншиж харж байсан, энэ буруутан хүн Архангайд төрсөн монгол цустай хүн л байсан даа.
Та 1911 оны үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн ба 1990 оны ардчилсан хувьсгал хоёрыг эн зэрэгцэх аугаа явдал гэж дээрх нийтлэлдээ цухалзуулжээ. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний гол зүтгэлтнүүд болох Цэргийн яамны сайд Гомбосүрэн, Гадаад яавдлын сайд Ханддорж, Сангийн сайд Чагдаржав, Дотоод явдлын сайд Цэрэнчимэд нар бүгдээрээ нэг жил хүрэхгүй хугацаанд учир битүүлгээр амиа алдсан нь ямар их үнээр бидний эрх чөлөө олдож эдгээр хүмүүсийн өрнүүлсэн тэмцэл үргэлжилсээр 1921 оны хувьсгал гарч 1924 онд үндсэн хуулиа баталж, 1945 онд санал асуулга явагдаж, хатуу хэцүүг туулсаар бид НҮБ гишүүн болж 1961 онд дэлхий дахинд хүлээн зөвшөөрөгдсөн улс болсон билээ. Бидний эцэг дээдэс ухаан зарж Гаминг Цагаан оросоор, Цагаан оросыг Улаан оросоор хөөлгөж эрх чөлөөгөө олж авсан биш үү. Таны муулдаг Чойбалсан чинь Өвөрмонголоо 1945 онд чөлөөлж хоёр монголоо нэгтгэх гэж зүтгээд Оростой муудаж амиа алдсан түүх ч байдаг.
Эрх чөлөөтэй улс орныг дампууруулаад байгаа та нарын гай нүгэл , алтан амиа төлөн байж бидэнд эрх чөлөө олж ирсэн баатарлаг өвгөдийн гавьяатай харьцуулах зүйл биш шүү. Тийм учраас Сүхбаатарын талбай дээр хэд хоног өлссөн та нарын 1990 оны ардчилсан хувьсгал аль ч утгаараа аймаар том юм биш . Дээрх 1911 ба 1990 оны хоорондахь түүхээ гээх аль эсвэл хараар будах нь том нүгэл шүү.
Польшид биохимич мэргэжлээр төгссөн өндөр боловсролтой ахыгаа ихэд хүндлэхийн ялдамд , тэдний усан онгоцны үйлдвэрийн слесарь Лех Валенса хувьсгал хийж, энэхүү слесарийн үзэл бодол таньд ертөнцийг өөрөөр харахад нөлөөлсөн гэж боддог. Харамсалтай нь энэхүү Лех Валенса сүүлд хэмжээгээ мэдээд улс төрөөс тэтгэвэрт гарсан гэдэг. Өнөөх польшууд хувьсгалаа хйичихсэн ч эдийн засаг нь саяхан болтол сайнгүй байсаар 2005 онд европын холбоонд элссэж, европын колони болсоноор , удирдагч нь слесарь байснаас тэгсэн юмуу бүгдээрээ энд Лондонд ирж эрчүүд нь слесарь ба барилгын ажил, эм нь ногоо зулгааж байгаа бөгөөд нутагтаа бараг хүн үлдээгүй гэдэг шүү. Тэдний буянаар Лондонгийн Монголчуудад харин ажил олдохоо больсон нь лав үнэн юмдаг. Тэгэхээр Польшууд чинь Баабар ахаа тийм ухаантай хүмүүс биш дэг шүү.
Шинэ он дөнгөж гармагц монголын дээдэс хөрөнгө мөнгөний төлөө эх орныхоо газар шороог лиценз болгон худалдахаас гадна, иргэдээ хор уулгаж мөнгө олдог бузар жигшүүрийн зах зухаас цухуйж ( http://www.sonin.mn/?p=17269)
үүнээс хойш 3 долоо хоноод байхад ард түмний маань Хөхөө шувуу болон дуугардаг та минь хошуугаа хөлдөөхөөс айсан юм уу таг чиг. Лондонгийн Империал коллеж хэмээх эрүүл мэндийн чиглэлээр сургалт явуулдаг сургуульийн диплом олгодоггүй богино хэмжээний курсэд таныг биохимийн чиглэлээр хэд хоног сууж байсан гэж сонссон, бас мэргэжлийн хор судлаач хорчин- биохимич хүн болохоор ийм эмгэнэлт явдал болж байхад архины эсрэг бичиж ард түмэндээ ухаарал хайрлаж суухын оронд 47 дугаар уртраг энэ тэр гээд зөгнөлт зохиол бичээд сууна гэж таныг бодоогүй шүү.
Лондонгийн энэ сургууль ч гэж сургууль монголын томоохон улс төрч суралцаж байгааг мэдээгүй англичууд нөхөж хүндэт доктор ядаж мастер бүр ядаж энгийн диплом олгочихгүй.
Шинэ он гараад бас Буриадын нэгэн автономит муж Уст Орд газрын хөрснөөс арчигдаж (ttp://tsahimurtuu.mn/main/20060406492.htm) сүүлийн 2 жил эх оронч түүхээ хүндэлдэг хүн бүр энэхүү доромжлолыг эсэргүүцэж бухимдаж байхад та минь бас л таг чиг Зүүн Хойд Ази, Хоёр Солонгосыг нэгтгэх асуудлаар завгүй давхиад байх юм.
Монгол дахь байгаль орчны бохирдол, гадныхны даварсан байдал, хотын утаа, гэмт хэрэг, авилгал, улс төрийн бохир заваан хуйвалдаан гээд тулгамдсан бичих
ёстой, тэр тусмаа дотор нь байж муу сайныг нь бүхнээс илүү мэддэг тань шиг хүн гаргаж тавих ёстой асуудал зөндөө байхад та яагаад бичдэггүй юм бэ?
Баабар ахаа цаг үеээ мэдэрч цаг үеэсээ түрүүлж сэтгэж бичээч. Зөвхөн МАХН ба тэдний удирдагчийн доодохыг шагайж бичнэ гэвэл та өөрөө жижигрээд байнаа, жижиг сэдэв чинь таныг бариад байна, бас үнэн түүхийг засах гэвэл түүхийрүүлээд өөрөө бүдэрч унахаар байнаа, тийм учраас Баабар ахаа энэ сайхан толгойгоо элэг нэгт монголчуудаа ардчилсан ба коммунист гэж хувааж, эх түүхээ марксист ба ардчилсан, иргэдээ хөгшин ба залуу гэж хуваан хагаралдуулж хутган үймлэх биш харин тэднийгээ нэгтгэн, хөгжин дэвшихэд нь хэрэгтэй зүйлийг бичэхэд зориулаарай гэж шинэ ондоо хүсье.
Хүндэтгэсэн
О.Батбаяр Лондон
Friday, 1 February 2008
Monday, 3 December 2007
Рио Тинтог Хятадууд эзэмших үү?
Рио Тинтог Хятадууд эзэмших үү?
Сүүлийн үед дэлхийн хамгийн том уул уурхайн 2 компани ВНР болон Рио Тинто, Хятадын Улсын мэдлийн томоохон хөрөнгө оруулагч корпораци China Investment Corp (CIC) тойрсон үйл явдал онцгой анхаарал татах боллоо.
Энэхүү болж байгаа үйл явдал монгол улсад ч бас тодорхой хэмжээгээр нөлөөлөхөөр аж.
Үйл явдал бидний сайн мэдэх Рио Тинто компанийн хувьцааг өрсөлдөгч болох ВНР компани нь 103 биллион доллар буюу 50 биллион паундаар худалдан авах саналыг 2007 оны 11 сарын 12 нд тавьсанд байгаа юм. Энэхүү санал бол Британийн Vodafone компани 203 биллион доллараар Mannesmann компанийг худалдан авсаны дараа орох рекорд үнэ аж.
Энэ 2 компани дэлхийн гангийн үйлдвэрлэлийн гол түүхий эд болох төмрийн хүдрийн 36 хувийг болон зэс хөнгөн цагаан бусад эрдэс баялагийн өндөр хувийг эзэмшдэг бөгөөд хоорондоо нэгдсэн тохиолдолд нийтдээ 350 биллион доллараар үнэлэгдсэн компани (түүний дараа орох компани дээрх хоёроос 3 дахин жижиг байх болно ) шинээр төрөн гарч Хятад , Энэтхэг,Орос гэх мэт шинээр өндөр хурдацтай хөгжиж байгаа орнуудын эдийн засгийн
өсөлтийн амин чухал хэрэглэгдэхүүн болох дээрх эрдэс баялагийн үнийг бүхэлд нь хянах боломж гарч ирж байгаа болно. Харин Рио Тинто компани дээрх саналыг хүлээж аваагүй бөгөөд компанийн үнийг хямд үнэлсэн хэмээн хувьцаа эзэмшигчид нь үзсэн аж.
Ингэмэгц гангийн үйлдвэрийн түүхий эдийнхээ 70 хувийг ВНР копаниас авдаг Хятад улс эхний алхам болгож 500 сая доллараар Рио Тинто компанийн 1% худалдан авсан байна.
Цаг хугацааны хувьд Рио Тинто компани Канадын хөнгөн цагааны томоохон үйлдвэрлэгч компани Алканийг 40 биллион доллараар худалдан авах наймааг
дууссаны маргааш өдөр худалдан авах саналаа ВНР тавьсан нь учиртай аж.
Хятадууд ч барьж авсан барьцаа ахиулан Рио Тинтог бүхэлд нь худалдаж авахаар авахаар 200 биллион долларийг Хятадын Улсын мэдлийн томоохон хөрөнгө оруулагч корпорацид шилжүүлсэн мэдээ дэлхийн хэвлэлүүдийг шуугиулж эхэлсэн бөгөөд Хятадууд албан ёсоор няцааж байгаа аж.
Харин өчигдөр буюу 29 нд ВНР компани худалдан авах саналаа 120 биллион доллар болгож өсгөсөн саналийг тавьсан бөгөөд Рио Тинто компани хариу өгөөгүй байгаа аж.
Рио Тинто компанийн ийнхүү үнэ хүрч байгаа олон том шалтгаануудад дээр дурдсан Канадын Алкан компани мөн Конго Австрали дахь бизнесүүд нь орох аж. Мөн Монголд хөрөнгө оруулалт хийх гэж байгаа нь бас жоохон нэмэр болж байгаа бололтой. ВНР компани нь Рио Тинтог эзэмшсэнээр зардал нэлээн бууруулж өндөр үнээр бүтээгдэхүүнээ зарах боломж нээгдэж байгаа гэж үзэж байх шиг байна. Хятадууд өсөж байгаа түүхий дийн үнийг хязгаарлах цорын ганц боломж бол үнийг тодорхойлогч компаниуудыг хяналтдаа авах гэж үзэж буй бололтой.
Германууд дээрх 2 компани нэгдэх ёсгүй бөгөөд монополийн эсрэг хуулийг зөрчиж байна хэмээн шүүхэд өгөхөөр зэхээд байгаа аж. Солонгосчууд ч бас
ээргүүцээд байгаа аж. Харин Оросын уул уурхайн томчууд болох Базовый Елемент, Полиметаллыхан монголчуудыг рекетлэхээр ирэх долоо хоногт Улаанбаатарт буух аж.
Монголчуудын хувьд Рио Тинто компанийг хятадууд авчихвал Оюутолгойг Хятадууд эзэмшинэ гэсэн үг бөгөөд энэ тохиолдолд Оюунтолгойн гэрээг Рио Тинтотой хийхгүй байх нь ашигтай . Учир нь Хятадууд маш хямд үнээр зэсийг нь худалдаж авах болно. Харин Рио Тинтог ВНР авсан тохиолдолд Оюутолгойн гэрээг Рио Тинтотой хийх нь ашигтай бөгөөд зэсээ өндөр үнээр зарах боломжтой болж байгаа юм.
Ер нь бид Рио Тинтотой гэрээ хийхдээ энэхүү компанийг алсдаа хэн эзэмших нь вэ гэдгийг нь тооцож хийх нь зөв бололтой. Ойрын үед хэний эзэмшилд очих нь тодорхой болоогүй компанитай лав тогтвортой байдлын гэрээ хийж болохгүй нь ойлгомжтой.
Төгсгөлд нь хэлэхэд зэсийг өндөр үнээр зарах сонирхолтой бол өндөр үнээр зарж чаддаг компанитай хамтран ажиллах нь зөв бөгөөд харин зэсийг хямд үнээр авах сонирхолтой Хятад гэх мэт улсуудтай хамтарч ажиллах нь ашиггүй нь илт байна.
О. Батбаяр (Лондон )
Сүүлийн үед дэлхийн хамгийн том уул уурхайн 2 компани ВНР болон Рио Тинто, Хятадын Улсын мэдлийн томоохон хөрөнгө оруулагч корпораци China Investment Corp (CIC) тойрсон үйл явдал онцгой анхаарал татах боллоо.
Энэхүү болж байгаа үйл явдал монгол улсад ч бас тодорхой хэмжээгээр нөлөөлөхөөр аж.
Үйл явдал бидний сайн мэдэх Рио Тинто компанийн хувьцааг өрсөлдөгч болох ВНР компани нь 103 биллион доллар буюу 50 биллион паундаар худалдан авах саналыг 2007 оны 11 сарын 12 нд тавьсанд байгаа юм. Энэхүү санал бол Британийн Vodafone компани 203 биллион доллараар Mannesmann компанийг худалдан авсаны дараа орох рекорд үнэ аж.
Энэ 2 компани дэлхийн гангийн үйлдвэрлэлийн гол түүхий эд болох төмрийн хүдрийн 36 хувийг болон зэс хөнгөн цагаан бусад эрдэс баялагийн өндөр хувийг эзэмшдэг бөгөөд хоорондоо нэгдсэн тохиолдолд нийтдээ 350 биллион доллараар үнэлэгдсэн компани (түүний дараа орох компани дээрх хоёроос 3 дахин жижиг байх болно ) шинээр төрөн гарч Хятад , Энэтхэг,Орос гэх мэт шинээр өндөр хурдацтай хөгжиж байгаа орнуудын эдийн засгийн
өсөлтийн амин чухал хэрэглэгдэхүүн болох дээрх эрдэс баялагийн үнийг бүхэлд нь хянах боломж гарч ирж байгаа болно. Харин Рио Тинто компани дээрх саналыг хүлээж аваагүй бөгөөд компанийн үнийг хямд үнэлсэн хэмээн хувьцаа эзэмшигчид нь үзсэн аж.
Ингэмэгц гангийн үйлдвэрийн түүхий эдийнхээ 70 хувийг ВНР копаниас авдаг Хятад улс эхний алхам болгож 500 сая доллараар Рио Тинто компанийн 1% худалдан авсан байна.
Цаг хугацааны хувьд Рио Тинто компани Канадын хөнгөн цагааны томоохон үйлдвэрлэгч компани Алканийг 40 биллион доллараар худалдан авах наймааг
дууссаны маргааш өдөр худалдан авах саналаа ВНР тавьсан нь учиртай аж.
Хятадууд ч барьж авсан барьцаа ахиулан Рио Тинтог бүхэлд нь худалдаж авахаар авахаар 200 биллион долларийг Хятадын Улсын мэдлийн томоохон хөрөнгө оруулагч корпорацид шилжүүлсэн мэдээ дэлхийн хэвлэлүүдийг шуугиулж эхэлсэн бөгөөд Хятадууд албан ёсоор няцааж байгаа аж.
Харин өчигдөр буюу 29 нд ВНР компани худалдан авах саналаа 120 биллион доллар болгож өсгөсөн саналийг тавьсан бөгөөд Рио Тинто компани хариу өгөөгүй байгаа аж.
Рио Тинто компанийн ийнхүү үнэ хүрч байгаа олон том шалтгаануудад дээр дурдсан Канадын Алкан компани мөн Конго Австрали дахь бизнесүүд нь орох аж. Мөн Монголд хөрөнгө оруулалт хийх гэж байгаа нь бас жоохон нэмэр болж байгаа бололтой. ВНР компани нь Рио Тинтог эзэмшсэнээр зардал нэлээн бууруулж өндөр үнээр бүтээгдэхүүнээ зарах боломж нээгдэж байгаа гэж үзэж байх шиг байна. Хятадууд өсөж байгаа түүхий дийн үнийг хязгаарлах цорын ганц боломж бол үнийг тодорхойлогч компаниуудыг хяналтдаа авах гэж үзэж буй бололтой.
Германууд дээрх 2 компани нэгдэх ёсгүй бөгөөд монополийн эсрэг хуулийг зөрчиж байна хэмээн шүүхэд өгөхөөр зэхээд байгаа аж. Солонгосчууд ч бас
ээргүүцээд байгаа аж. Харин Оросын уул уурхайн томчууд болох Базовый Елемент, Полиметаллыхан монголчуудыг рекетлэхээр ирэх долоо хоногт Улаанбаатарт буух аж.
Монголчуудын хувьд Рио Тинто компанийг хятадууд авчихвал Оюутолгойг Хятадууд эзэмшинэ гэсэн үг бөгөөд энэ тохиолдолд Оюунтолгойн гэрээг Рио Тинтотой хийхгүй байх нь ашигтай . Учир нь Хятадууд маш хямд үнээр зэсийг нь худалдаж авах болно. Харин Рио Тинтог ВНР авсан тохиолдолд Оюутолгойн гэрээг Рио Тинтотой хийх нь ашигтай бөгөөд зэсээ өндөр үнээр зарах боломжтой болж байгаа юм.
Ер нь бид Рио Тинтотой гэрээ хийхдээ энэхүү компанийг алсдаа хэн эзэмших нь вэ гэдгийг нь тооцож хийх нь зөв бололтой. Ойрын үед хэний эзэмшилд очих нь тодорхой болоогүй компанитай лав тогтвортой байдлын гэрээ хийж болохгүй нь ойлгомжтой.
Төгсгөлд нь хэлэхэд зэсийг өндөр үнээр зарах сонирхолтой бол өндөр үнээр зарж чаддаг компанитай хамтран ажиллах нь зөв бөгөөд харин зэсийг хямд үнээр авах сонирхолтой Хятад гэх мэт улсуудтай хамтарч ажиллах нь ашиггүй нь илт байна.
О. Батбаяр (Лондон )
Tuesday, 16 October 2007
Голфийг монголчууд европт авчирсан уу
Мэдээ
Их Британийн нэгэн томоохон сонины саяхны дугаарт Монголчууд голъфийг үндэслэсэн гэж үү, хэмээсэн нэгэн нийтлэл гарчээ. Хятадын дэлхийд нэртэй Палас музей болон Хятадын Гольфийн холбоо хамтран 2 жил гаран судалгаа хийсний эцэст дээрх мэдэгдлийг хийжээ. Тэд 13 зууны үеийн нэгэн Монгол хаан гольфтей төстэй БӨМБӨГ ЦОХИХ хэмээх тоглоомыг тоглож байгаа зургийг үүнийхээ нотолгоо болгон тавьжээ. Зураг дээр монгол дээл гуталтай нэгэн хаан гольфийн цохиураар цохиж байх бөгөөд эргэн тойронд нь зарц нар нь бололтой хүмүүс харан зогсох аж. Хятадууд дээрх БӨМБӨГ ЦОХИХ хэмээх тоглоомын 1282 онд зохиогдсон дүрмийг бас олж танилцуулсан байна. Шотландад 1400 оны орчимд үүссэн хэмээн үздэг гольфийг ийнхүү монголчууд тэднээс өмнө тоглож байсан бөгөөд хэрхэн европт ирж дэлгэрсэн бол гэсэн асуултад дээрх судлаачид монголчууд европд хятадын дарь, хэвлэлийн технологийг авчирсаны адил замаар ирсэн байхыг үгүйсгэхгүй хэмээжээ. Дээрх баг мөн тэр үеийн цохиур болон бөмбөгийг дууриалган үйлдэж хүмүүст сонирхуулжээ. Хубилай хааны үед ордонд тоглож байсан поло тоглодог байсны баримтыг дэлхий нэгэнтээ сайн мэддэг бол тэнд бас монголчууд гольф тоглодог байсан болж таарлаа. Бидний дээдэс одоогийн дэлхийн дээдсийн зугаа гаргадаг тоглоомоор 800 жилийн өмнө тоглож байжээ.
O. Batbayar londongoos
Их Британийн нэгэн томоохон сонины саяхны дугаарт Монголчууд голъфийг үндэслэсэн гэж үү, хэмээсэн нэгэн нийтлэл гарчээ. Хятадын дэлхийд нэртэй Палас музей болон Хятадын Гольфийн холбоо хамтран 2 жил гаран судалгаа хийсний эцэст дээрх мэдэгдлийг хийжээ. Тэд 13 зууны үеийн нэгэн Монгол хаан гольфтей төстэй БӨМБӨГ ЦОХИХ хэмээх тоглоомыг тоглож байгаа зургийг үүнийхээ нотолгоо болгон тавьжээ. Зураг дээр монгол дээл гуталтай нэгэн хаан гольфийн цохиураар цохиж байх бөгөөд эргэн тойронд нь зарц нар нь бололтой хүмүүс харан зогсох аж. Хятадууд дээрх БӨМБӨГ ЦОХИХ хэмээх тоглоомын 1282 онд зохиогдсон дүрмийг бас олж танилцуулсан байна. Шотландад 1400 оны орчимд үүссэн хэмээн үздэг гольфийг ийнхүү монголчууд тэднээс өмнө тоглож байсан бөгөөд хэрхэн европт ирж дэлгэрсэн бол гэсэн асуултад дээрх судлаачид монголчууд европд хятадын дарь, хэвлэлийн технологийг авчирсаны адил замаар ирсэн байхыг үгүйсгэхгүй хэмээжээ. Дээрх баг мөн тэр үеийн цохиур болон бөмбөгийг дууриалган үйлдэж хүмүүст сонирхуулжээ. Хубилай хааны үед ордонд тоглож байсан поло тоглодог байсны баримтыг дэлхий нэгэнтээ сайн мэддэг бол тэнд бас монголчууд гольф тоглодог байсан болж таарлаа. Бидний дээдэс одоогийн дэлхийн дээдсийн зугаа гаргадаг тоглоомоор 800 жилийн өмнө тоглож байжээ.
O. Batbayar londongoos
Британы сонин дээр гарсан монголын тухай сонирхолтой нийтлэлүүд
монгол цэргийн талаар
http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/relationships/article2067532.ece
өндөр монгол эрийн талаар
http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2080188.ece
монголчууд гольфийг үндэслэсэн үү
http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article709878.ece
монгол сумо
http://sport.guardian.co.uk/columnists/story/0,10260,935230,00.html
http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/relationships/article2067532.ece
өндөр монгол эрийн талаар
http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2080188.ece
монголчууд гольфийг үндэслэсэн үү
http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article709878.ece
монгол сумо
http://sport.guardian.co.uk/columnists/story/0,10260,935230,00.html
Тамхичидтай дайн зарлах цаг болжээ буюу Тамхийг олон нийтийн газар татахыг хориглох хууль батлах цаг болжээ
Тамхичидтай дайн зарлах цаг болжээ буюу Тамхийг олон нийтийн газар татахыг хориглох хууль батлах цаг болжээ
Яагаад Европ Америкийн олон орнууд Тамхины асуудлыг хурцаар тавьж тамхийг олон нийтийн газар татах асуудлыг хориглох болсоны нэгэн шалтгаан нь сүүлийн үеийн олон судалгаагаар тамхины утаа зөвхөн тамхичнаа биш бас хажуу дахь хүнээ хүчтэй хордуулж байгааг нотолсон явдал билээ. Англи улс энэ 2 сарын 14 нээс Олон нийтийн газар таихи татахыг хориглох хулиа баталлаа.
Саяхныг хүртэл томоохон Тамхины үйлдвэрлэгчид Тамхины талаархи судалгаануудыг нуун дарагдуулах буюу судалгааны үр дүнгээс юуг нь хэвлэх юуг нь хэвлэхгүй байхад нөлөөлж байсан явдал юм. Үүний нэг жишээ нь Philip Morris компани Германд судлаачдын баг бүрэлдүүлж, судалгааны үр дүн Philip Morris- ийн бизнест нөлөөлхгүй байхаар зохицуулж чадсан байсныг Лондонгийн Их сургуулийн судлаач профессор Мартин МкКее 2002 онд гаргаж олон нийтэд ил болгосон юм . Тэрээр хэлэхдээ Тамхиний томоохон компаниуд судалгаанаас пассив смокинг буюу тамхичны эргэн тойрны хүмүүс хэрхэн хордож байгаа хэсгийг нийтлүүлэхгүй байхад маш их мөнгө хүч зарцуулж байсан нь нотлогдсон юм. Үүний тулд тэд судлаачдыг, хэвлэн нийтлэгчдийг худалдан авч, улмаар хэвлэгдэж чадсан судалгааны үр дүнг бодит биш хэмээн олон нийтэд итгүүлэх ажлыг маш амжилттай явуулсанаас саяхныг хүртэл тамхичны орчны хүмүүс хэрхэн хордож байгаа үнэн дүр зураг нууцлагдаж чаджээ.
Дэлхийн эрүүл мэндийн томоохон сэтгүүлүүд дээр хэвлэгдэж , судалгааны үр дүн нь үнэн бодит хэмээн нотлогдсон сүүлийн үеийн олон судалгаагаар тамхины утаа тамхичнаасаа илүү орчны хүмүүсийг ямар хүчтэйгээр хордуулж байгаа нь улам илүү тодрох боллоо. Тамхичны эхнэр хөхний хавдраар, уушигны хавдраар бас зүрхний инфарктаар өвчлөх явдал эрс нэмэгддэг бол тамхичин ээжээс төрсөн хүүхэд жин бага, амьсгалын замын өвчнөөр өвчлөмтгий бөгөөд тамхичны ахлах насны хүүхдүүд депресст өртөмтгий болохыг бас нотолж амжжээ. Швэдэд хийсэн судалгаагаар эцэг эх нь тамхичин ба тамхичин биш айлын хүүхдүүдийн цусанд дахь никотны хэмжээ 200 хувиар ялгаатай байгааг гаргаж иржээ. Зарим судалгаагаар тамхичин айлын тэжээвэр нохой муурнууд ч богино настай өвчлөмтгий гарч байгаа аж. Эхнэр нь тамхичин бол эр нь бэлгийн сулралтай болчих магадлал байгааг ч зарим судалгаагаар тогтоожээ. Тамхичин эрүүл мэндээрээ өөрөө хохирч үеийхнээсээ 10-20 насаар бага насалж, эрт залуудаа татаж эхэлсэн бол уушигны хавдарт өртөмтгий болж, дээр дурдсан зүрхийн инфаркт, ходоод, нарийн бүдүүн гэдэсний шархлаагаар өвчилж, астма, төвөнхийн үрэвсэл хавдар тамхичдын дунд өндөр гарч, бас бэлгий сулралтай болох бөгөөд ер нь тамхитай холбоогүй өвчлөл үлдээгүй төдийгүй зарим судлаачид ууц нуруугаар өвдөж хатгадаг хүмүүс бүгд тамхичид байгааг нотолжээ. Их британид хийсэн судалгаагаар архаг тамхичид харааны болон цээжний ой тогтоолт муу байгааг нотолсон бол, гэмтлийн эмнэлэгт ясаа хугалаад ирсэн өвчтөнүүдээс тамхичдын ясны бороололт муу байгааг нотолж үүний шалтгаан нь никотин ясны бороолотод чухал үүрэгтэй минералууд болон витамины зөөвөрлөлтийг багасгаж байгааг нотолсон бол, Шведэд хийсэн судалгаагаар сэтгэцийн шизофрени өвчний сэдрэлт нь архаг тамхичдын дунд элбэг байгааг нотолсон байна. АНУ-ын Филаделпид 7000 оюутан хамрагдсан судалгаагаар таихичин оюутнууд сурлагын хамгийн муу дүн үзүүлж байгааг нотолж тамхичид хар тамхи хэрэглэгч болох хамгийн өндөр магадлалтай байгааг харуулжээ.
Товчхондоо Тамхичин хүн өөртэйгээ цуг гэр бүл үр хүүхэд, бас цун ажилладаг хүмүүсээ, хажуугаараа өнгөрөх танихгүй хүнтэй цуг нь зөвхөн амьсгалын замын төдийгүй эрхтэн төдийгүй бусад бүх л эрхтэн систем үүнээс сэтгэц, хоол боловсруулах, цусны эргэлтийн төдийгүй хөдөлгөөний эрхтэн булчин ясыг нь хүртэл хордуулж байдаг хорт утааны яндан болох нь тод харагдаад байх юм.
Олон нийтийн газар тамхи татахыг хориглох хуулийг анхлан АНУ-ын муж улсад хэрэгжүүлсэн бөгөөд удалгүй Ирланд Финланд, Итали, Шинэ Зеланд, Норвег хэрэгжүүлж Их Британид энэ 3 сараас Шотландад хэрэгжүүлсэн бөгөөд Англид хойтонгийн 7 сараас хэрэгжүүлж эхлэх аж. Улс болгон өөрийн онцлогтойгоор хуулийг батлан хэрэгжүүлэх хугацаа болон цагийг нарийн тооцдог аж. Жишээ нь Шотландад 3 сард гадаа дулаарч хүмүүс гадаа тамхи татах боломжтой болсон үед хуулийг хэрэгжүүлж эхэлсэн бөгөөд хагас бүтэн сайнд эхлүүлсэн нь тамхичдыг амралтын өдрүүдэд зөвхөн гадаа тамхи татаж заншуулах гэсэн хэрэг аж. Ирланд гэхэд Айриш пуб-аараа зартай газрын хувьд пуб-нд тамхи татахыг хориглох нь бизнес эрхлэгчдэд ихээхэн хохиролтой хэмээн эсэргүүцэл их гарсан боловч бодит байдал дээр орлогод нөлөөлөөгүй аж. Англид олон нийтийн газар татахыг зохицуулахдаа хувийн машинд татахыг зөвшөөрч харин компаны бүртгэлтэй машинд татахыг хориглосон нарийн зохицуулалт хийсэн төдийгүй зөвхөн гишүүд нь ордог хувийн клубуудын эсэргүүцлийг үл харгалзан тэнд тамхи татахыг хориглосон аж. Хууль зөрчигчдөд мөнгөн торгууль ноогдуулж шаардлагатай бол баривчлах аж. Америкийн Калифорни мужид Олон нийтийн газар тамхи татахыг хориглох хуулийг анхлан хэрэгжүүлсэнээс хойш 2 жилийн дараа хийсэн судалгаагаар хүн амын 75 хувь нь энэхүү хуулийг сайшаасан тоо гарчээ.
Манай улс надад олдсон тоогоор 2001 онд 115 төрлийн 2.6 сая блок тамхи импортоор оруулж ирсэн нь иргэн бүр нэг блок тамхи татсан гэсэн үг болжээ. Энэ нь 1999 оныхтой харьцуулахад 30 хувиар өссөн бөгөөд саяхнаас өөртөө үйлдвэрлэдэг болсоныг оруулж тооцвол овоо өссөн тоо гарах байх. Тамхин дээр ноогдуулах татварыг нэмж үнийг өсгөж , насанд хүрээгүй хүнд худалдахыг хориглох нь бас чухал байх. Их Британид хайрцаг тамхи 10000 орчим төгрөгний үнэтэй бол Монголд 500 төгрөгөөр тамхи авч болж байна. Манай улс тамхийг суртачлахыг хориглосон хууль баталсан нь сайшаалтай болвч тамхины эсрэг сөрөн суртачилгааг хийхгүй байгаа төдийгүй тамхи таталтын тархалтын талаар тодохой судалгаа алга байна. Европын холбооноос 4 сарын 12 нд Герман болон Люксембург улсуудыг Тамхины зар суртачилгааны хуулийг хориглосон хуулиа батлахгүй байгаатай холбогдуулан сануулга явуулсан бөгөөд Тамхитай тэмцэх талаар сүүл мушгиж байгаа оронд Герман багтаж байна. Үүнтэй адил Монголд хэрэглэж байгаа Тамхин дээр бичсэн Тамхи таны насыг богиносгоно гэх зэрэг модон үгтэй суртачилгааг арай бодитоор жишээлбэл тамхичны уушигны зураг ч юмуу, эсвэл хүнд хүрэх үгээр аль эсвэл тамхинаас шалтгаалсан нас баралт, өвчлөлийн тоонуудыг нийтлэх мөн хошин зургуудаар ч хүргэх өөр аргуудыг бодмоор. Мөн залуусыг тамхичин болгохоос сэргийлэх сургалт суртачилгаа үгүйлэгдэж байнаа. Америкад залууст зориулсан хүчирхэг зар суртачилгаа нэг жилийн дотор 300000 залуусыг тамхичин болохоос сэргийлж чадсан тоог саяхан нийтэлж байна.
Олон нийтийн газарт тамхи татахыг хориглох гадны орнуудын хуулийг судлан өөрийн хуулийг батлахад оройтоно уу гэхээс эртдэхгүй болжээ. Тамхийг албан газар, хоолны газар цэнгээний газар татахыг хориглох нь тамхичдыг шахах төдийгүй шинээр татаж эхлэгчдэд тамхи татах орон зайгүй болгосноороо шинээр тамхичид төрөн гарах замыг хаах юм.
Хүний Их Эмч О. Батбаяр Лондонгоос бичиж ирүүлжээ
Яагаад Европ Америкийн олон орнууд Тамхины асуудлыг хурцаар тавьж тамхийг олон нийтийн газар татах асуудлыг хориглох болсоны нэгэн шалтгаан нь сүүлийн үеийн олон судалгаагаар тамхины утаа зөвхөн тамхичнаа биш бас хажуу дахь хүнээ хүчтэй хордуулж байгааг нотолсон явдал билээ. Англи улс энэ 2 сарын 14 нээс Олон нийтийн газар таихи татахыг хориглох хулиа баталлаа.
Саяхныг хүртэл томоохон Тамхины үйлдвэрлэгчид Тамхины талаархи судалгаануудыг нуун дарагдуулах буюу судалгааны үр дүнгээс юуг нь хэвлэх юуг нь хэвлэхгүй байхад нөлөөлж байсан явдал юм. Үүний нэг жишээ нь Philip Morris компани Германд судлаачдын баг бүрэлдүүлж, судалгааны үр дүн Philip Morris- ийн бизнест нөлөөлхгүй байхаар зохицуулж чадсан байсныг Лондонгийн Их сургуулийн судлаач профессор Мартин МкКее 2002 онд гаргаж олон нийтэд ил болгосон юм . Тэрээр хэлэхдээ Тамхиний томоохон компаниуд судалгаанаас пассив смокинг буюу тамхичны эргэн тойрны хүмүүс хэрхэн хордож байгаа хэсгийг нийтлүүлэхгүй байхад маш их мөнгө хүч зарцуулж байсан нь нотлогдсон юм. Үүний тулд тэд судлаачдыг, хэвлэн нийтлэгчдийг худалдан авч, улмаар хэвлэгдэж чадсан судалгааны үр дүнг бодит биш хэмээн олон нийтэд итгүүлэх ажлыг маш амжилттай явуулсанаас саяхныг хүртэл тамхичны орчны хүмүүс хэрхэн хордож байгаа үнэн дүр зураг нууцлагдаж чаджээ.
Дэлхийн эрүүл мэндийн томоохон сэтгүүлүүд дээр хэвлэгдэж , судалгааны үр дүн нь үнэн бодит хэмээн нотлогдсон сүүлийн үеийн олон судалгаагаар тамхины утаа тамхичнаасаа илүү орчны хүмүүсийг ямар хүчтэйгээр хордуулж байгаа нь улам илүү тодрох боллоо. Тамхичны эхнэр хөхний хавдраар, уушигны хавдраар бас зүрхний инфарктаар өвчлөх явдал эрс нэмэгддэг бол тамхичин ээжээс төрсөн хүүхэд жин бага, амьсгалын замын өвчнөөр өвчлөмтгий бөгөөд тамхичны ахлах насны хүүхдүүд депресст өртөмтгий болохыг бас нотолж амжжээ. Швэдэд хийсэн судалгаагаар эцэг эх нь тамхичин ба тамхичин биш айлын хүүхдүүдийн цусанд дахь никотны хэмжээ 200 хувиар ялгаатай байгааг гаргаж иржээ. Зарим судалгаагаар тамхичин айлын тэжээвэр нохой муурнууд ч богино настай өвчлөмтгий гарч байгаа аж. Эхнэр нь тамхичин бол эр нь бэлгийн сулралтай болчих магадлал байгааг ч зарим судалгаагаар тогтоожээ. Тамхичин эрүүл мэндээрээ өөрөө хохирч үеийхнээсээ 10-20 насаар бага насалж, эрт залуудаа татаж эхэлсэн бол уушигны хавдарт өртөмтгий болж, дээр дурдсан зүрхийн инфаркт, ходоод, нарийн бүдүүн гэдэсний шархлаагаар өвчилж, астма, төвөнхийн үрэвсэл хавдар тамхичдын дунд өндөр гарч, бас бэлгий сулралтай болох бөгөөд ер нь тамхитай холбоогүй өвчлөл үлдээгүй төдийгүй зарим судлаачид ууц нуруугаар өвдөж хатгадаг хүмүүс бүгд тамхичид байгааг нотолжээ. Их британид хийсэн судалгаагаар архаг тамхичид харааны болон цээжний ой тогтоолт муу байгааг нотолсон бол, гэмтлийн эмнэлэгт ясаа хугалаад ирсэн өвчтөнүүдээс тамхичдын ясны бороололт муу байгааг нотолж үүний шалтгаан нь никотин ясны бороолотод чухал үүрэгтэй минералууд болон витамины зөөвөрлөлтийг багасгаж байгааг нотолсон бол, Шведэд хийсэн судалгаагаар сэтгэцийн шизофрени өвчний сэдрэлт нь архаг тамхичдын дунд элбэг байгааг нотолсон байна. АНУ-ын Филаделпид 7000 оюутан хамрагдсан судалгаагаар таихичин оюутнууд сурлагын хамгийн муу дүн үзүүлж байгааг нотолж тамхичид хар тамхи хэрэглэгч болох хамгийн өндөр магадлалтай байгааг харуулжээ.
Товчхондоо Тамхичин хүн өөртэйгээ цуг гэр бүл үр хүүхэд, бас цун ажилладаг хүмүүсээ, хажуугаараа өнгөрөх танихгүй хүнтэй цуг нь зөвхөн амьсгалын замын төдийгүй эрхтэн төдийгүй бусад бүх л эрхтэн систем үүнээс сэтгэц, хоол боловсруулах, цусны эргэлтийн төдийгүй хөдөлгөөний эрхтэн булчин ясыг нь хүртэл хордуулж байдаг хорт утааны яндан болох нь тод харагдаад байх юм.
Олон нийтийн газар тамхи татахыг хориглох хуулийг анхлан АНУ-ын муж улсад хэрэгжүүлсэн бөгөөд удалгүй Ирланд Финланд, Итали, Шинэ Зеланд, Норвег хэрэгжүүлж Их Британид энэ 3 сараас Шотландад хэрэгжүүлсэн бөгөөд Англид хойтонгийн 7 сараас хэрэгжүүлж эхлэх аж. Улс болгон өөрийн онцлогтойгоор хуулийг батлан хэрэгжүүлэх хугацаа болон цагийг нарийн тооцдог аж. Жишээ нь Шотландад 3 сард гадаа дулаарч хүмүүс гадаа тамхи татах боломжтой болсон үед хуулийг хэрэгжүүлж эхэлсэн бөгөөд хагас бүтэн сайнд эхлүүлсэн нь тамхичдыг амралтын өдрүүдэд зөвхөн гадаа тамхи татаж заншуулах гэсэн хэрэг аж. Ирланд гэхэд Айриш пуб-аараа зартай газрын хувьд пуб-нд тамхи татахыг хориглох нь бизнес эрхлэгчдэд ихээхэн хохиролтой хэмээн эсэргүүцэл их гарсан боловч бодит байдал дээр орлогод нөлөөлөөгүй аж. Англид олон нийтийн газар татахыг зохицуулахдаа хувийн машинд татахыг зөвшөөрч харин компаны бүртгэлтэй машинд татахыг хориглосон нарийн зохицуулалт хийсэн төдийгүй зөвхөн гишүүд нь ордог хувийн клубуудын эсэргүүцлийг үл харгалзан тэнд тамхи татахыг хориглосон аж. Хууль зөрчигчдөд мөнгөн торгууль ноогдуулж шаардлагатай бол баривчлах аж. Америкийн Калифорни мужид Олон нийтийн газар тамхи татахыг хориглох хуулийг анхлан хэрэгжүүлсэнээс хойш 2 жилийн дараа хийсэн судалгаагаар хүн амын 75 хувь нь энэхүү хуулийг сайшаасан тоо гарчээ.
Манай улс надад олдсон тоогоор 2001 онд 115 төрлийн 2.6 сая блок тамхи импортоор оруулж ирсэн нь иргэн бүр нэг блок тамхи татсан гэсэн үг болжээ. Энэ нь 1999 оныхтой харьцуулахад 30 хувиар өссөн бөгөөд саяхнаас өөртөө үйлдвэрлэдэг болсоныг оруулж тооцвол овоо өссөн тоо гарах байх. Тамхин дээр ноогдуулах татварыг нэмж үнийг өсгөж , насанд хүрээгүй хүнд худалдахыг хориглох нь бас чухал байх. Их Британид хайрцаг тамхи 10000 орчим төгрөгний үнэтэй бол Монголд 500 төгрөгөөр тамхи авч болж байна. Манай улс тамхийг суртачлахыг хориглосон хууль баталсан нь сайшаалтай болвч тамхины эсрэг сөрөн суртачилгааг хийхгүй байгаа төдийгүй тамхи таталтын тархалтын талаар тодохой судалгаа алга байна. Европын холбооноос 4 сарын 12 нд Герман болон Люксембург улсуудыг Тамхины зар суртачилгааны хуулийг хориглосон хуулиа батлахгүй байгаатай холбогдуулан сануулга явуулсан бөгөөд Тамхитай тэмцэх талаар сүүл мушгиж байгаа оронд Герман багтаж байна. Үүнтэй адил Монголд хэрэглэж байгаа Тамхин дээр бичсэн Тамхи таны насыг богиносгоно гэх зэрэг модон үгтэй суртачилгааг арай бодитоор жишээлбэл тамхичны уушигны зураг ч юмуу, эсвэл хүнд хүрэх үгээр аль эсвэл тамхинаас шалтгаалсан нас баралт, өвчлөлийн тоонуудыг нийтлэх мөн хошин зургуудаар ч хүргэх өөр аргуудыг бодмоор. Мөн залуусыг тамхичин болгохоос сэргийлэх сургалт суртачилгаа үгүйлэгдэж байнаа. Америкад залууст зориулсан хүчирхэг зар суртачилгаа нэг жилийн дотор 300000 залуусыг тамхичин болохоос сэргийлж чадсан тоог саяхан нийтэлж байна.
Олон нийтийн газарт тамхи татахыг хориглох гадны орнуудын хуулийг судлан өөрийн хуулийг батлахад оройтоно уу гэхээс эртдэхгүй болжээ. Тамхийг албан газар, хоолны газар цэнгээний газар татахыг хориглох нь тамхичдыг шахах төдийгүй шинээр татаж эхлэгчдэд тамхи татах орон зайгүй болгосноороо шинээр тамхичид төрөн гарах замыг хаах юм.
Хүний Их Эмч О. Батбаяр Лондонгоос бичиж ирүүлжээ
Монгол Архидалт
МОНГОЛЧУУДЫН АРХИНЫ ТҮҮХ
Нүүдэлчин монголчууд хэрэглэж заншсан спиртийн агууламж багатай шимийн архи ба айрагаа зөв тохируулан хэрэглэдэг байсныг Карпини хотын жуулчин Жоны 1245 онд Монголд зорчсон тэмдэглэлээс харагддаг бөгөөд энэ нь Чингис Хааны Их засаг хуульд архины хэрэглээг зохицуулсан заалт оруулан мөрдсөний үр дүн юм. Харин архинаас болж хохирсон Монголын түүхийн нэгэн томоохон хохирол бол Өгэдэй хаан 1242 онд архи ууж байгаад амиа алдсан нь Монголын эзэнт гүрний цаашдын хувь заяаг огцом өөрчилсөн үйл явдлын эхлэл болж улмаар Австрийн нийслэл Вена хотын үүдэн дээрээс Монгол цэргийг буцаахад хүргэсэн байдаг. Ийнхүү баруун европ Монгол цэргийн түрэмгийлэлээс азаар аврагдсан байдаг. Хаан албан ёсоор залгамжлагчаа тодорхойлоогүй байсан нь хаан ширээг олон ил эзэнгүйдүүлж улмаар алтан ургийханг Өгөдэй Цагаадайн удмыхан ба Зүч Тулуйн удмыхан гэсэн 2 бүлэгт хувааж тэдний хооронд хаан ширээний тэмцэл хурцдаж Монгол гүрнийг мөхөөх шууд эхлэл нь гадны хүчин зүйлээс биш харин Өгэдэй хааны бор дарсны асуудлаас болж үүссэн гэлтэй.
Үүний дараахь бас нэгэн эмгэнэлт явдал нь Хубилай хааны байгуулсан Юань гүрний хувь заяа аж. Хубилай хааныг нас барсны дараахь жилүүдэд ордонд хэвийн үзэгдэл болсон найр хурим архидалт нь олон бага хаадын аминд хүрсэн хуйвалдаанаар дуусч улмаар засгийн хүч суларч Юань гүрний мөхөлд хүргэхэд нэгэн хүчин зүйл болсон гэж түүхэнд тэмдэглэгджээ. Энэ удаа Хятадын ард түмэн монголын 100 жилийн дарлалаас аврагджээ.Юань гүрнийг мөхсөний дараагаар Монгол гүрнийг зүүн ба өмнөдөөс нь идэж эхэлсэн Манжууд шашны нөлөө ба дотоодын эвдрэлийг хөөрөгдөх аргыг хэрэглэн Монголыг эзэлж авсан байдаг. Харин Буриад, Тува Халимаг болон Зүүнгарын улсын бүрэлдхүүнд байсан одоогийн Алтайн хязгаар зэрэг монгол угсааны улсуудыг Оросууд хурдан бууны давуугаар эзэлж аваад Орос архиар угжин эрхшээлдээ байлгах аргыг хэрэглэжээ. Үүнтэй адил хувь тавилан Монгол гаралтай хэмээн генетикийн болон бусад судалгаагаар нотлогдсон Америкийн Индиан нарт бас тохиолдсон бөгөөд тэдний газар нутгийг булаан авахдаа америкчууд мөн л архидалтыг зэвсэгээ болгосон байдаг.Октябрын хувьсгал оросоос хатуу цагаан архитай хамт импортлогдсон болохоор монголчууд коммунист дэглэм тогтсон 70 жилд орос маягаар ажиллаж амьдарч бас ууж сурчээ. Харин ардчилсан хувьсгал дэлгүүрийн лангуун дээр архи давс хоёрыг л үлдээсэн нь ерээд оны төгсгөл хүртэлх шорвог он жилүүдийг архиар даруулах ганцхан сонголт олгосон аятай болж.Хятадын бүрэлдхүүнд автономит эрхтэй багтаж энэ зовлонт түүхийн 50 жилийн ойг гашуудан тэмдэглэсэн өвөрмонгол ах дүүс маань энэ үед бидэн шиг 38 градус биш харин 60 градусын хятад архинд түлэгдэнхэн эмгэнэлт хувь заяатайгаа эвлэрэн суужээ. Архидалтын түүхээс ийнхүү жишээ авсаны учир бол архидалт аливаа ард түмний түүхэнд гашуун мөрөө үлдээж хэдэн арван үе дамжин архины гашуун зовлонг амсаж болохыг сануулах гэсэн билээ. Хатгах сумнаас харьж буцдаггуй хатуужил ихт Монголчууд хар усны өмнө хальтирч унаад байдагийн бас харьж буцдаг шалтгаан юу билээ. Үүний хариултыг цааш мөшгөе.
АРХИНЫ АСУУУДАЛ АРАЙ УДАМД МИНЬ БАЙДАГ ЮМ БИШ БИЗ?
Архичины хүүхэд архичин болох магадлал маш өндөр байдаг нь аль эрт нотлогдсон төдийгүй чухам ямар генүүд нөлөөтэйг аль эрт эрдэмтэд тогтоосон аж. Харин монголчуудын хувьд үүн дээр бас нэг нэмж анхаарууштай зүйл гарч иржээ. Хэдийгээр Монголд хийгээгүй ч гэсэн Хятад Япон Тайван зэрэг орнуудад Монгол хүмүүсийг оролцуулан хийсэн судалгаагаар архи буюу этилийн спиртийг хүний элгэнд задлах alcohol dehydrogenases (ADHs) ферментийн идэвхтэй хэлбэрийн хянадаг ген ба aldehyde dehydrogenases (ALDHs) гэдэг ферментийг хянадаг генийн ALDH2*2 гэх хослолын тархац нь Монгол үндэстнүүдийн хувьд бусадтай харьцуулахад маш бага нь нотлогджээ. Энэ нь шууд утгаараа монголчууд этилийн спиртийг задалж нүүрс ус болгон хүний биеэс зайлуулах ёстой ферментийн дутагдалтай гэсэн үг болно. Этилийн спирт монгол хүний биед удаан хугацаагаар байж согтолт нь удаан үргэлжлэх ба хор долоочихсон амьтан шиг болчихдогын учир энэ аж. Өнгөрсөн жил Орост хийсэн Vladimir Nuzhny судалгаанд Москва хотоос түүвэрчлэн авсан 400 оюутнуудын 50 % нь Монгол цусныхан байх агаад тэд архийг 1.5 дахин удаан задалж байх агаад согтохоороо догшин ширүүн болдогоороо судалгаанд оролцсон бусад оюутнуудаас ялгарч байна гэдгийг нотолж тэрийг нь барууны эрдэмтэд хүлээн зөвшөөрсөн явдал нь дээрхийг давхар нотлох аж. Их Британийн нэр хүнд бүхий сонин үүнтэй холбогдуулж оросын архичид орос царайтай боловч генийн хувьд монгол аж гэж бичсэн нь барууны түүхчдийн хэлэх дуртай Наполеоны хэлсэн "Grattez le Russe, et vous trouverez le Tartare." гэдэг эртний үгийг нотолсон гэлтэй. Хамгийн харамсалтай нь ийм генийн бүтэцтэй хүмүүс архинд донтох улмаар архаг архичин болох генетикийн хүчин зүйлийн нөлөө байгааг бас хэсэг судлаачид архаг архичдын дунд хийсэн судалгаагаар нотолжээ. Ийнхүү бидний монголчууд бас бидэнтэй гарал нэгтэй Буриад, Тува, Өвөрмонгол ах дүүс маань төдийгүй Оросууд нийгмийн хүчин зүйлээс гадна удамшлын шалтгаанаар архинд дийлддэг аж..
АРХИ БА ГЭМТ ХЭРЭГ
Монгол үгийн санд АГСАМ ТАВИХ гэх нэгэн үг байх аж. Ууж согтуурсан нэгэн ухаанаа алдаж бусад луу үг хэлээр болон нударгаар довтлохыг хэлнэ. Бусад хэлэнд тэр согтсон байсан гэхээс бус агсам тавьсан гэх үг байхгүй бололтой. Ийнхүү бусдаас гаж согтож ухаанаа алдсан Монгол хүн өөрийгөө хянах чадвар доройтож гэмт хэрэг хийх нь элбэг аж. Энэ нь мөн дээр дурдагдсан этилийн спиртийг задлах ферменттэй холбоотой байж болох юм.Судалгаагаар Монгол улсад гарч буй нийт гэмт хэргийн 18.2 %,онц ноцтой гэмт хэргийн 90 орчим хувь нь согтуугаар үйлдэгддэг аж. Архийг гэмт хэрэг хийх зорилгоор ууж биеэ бэлтгэн хийж байгаа хэсэг байхаас гадна архи ууж ухаан мэдрэлээ алдсаны улмаас санаандгүйгээр гэмт хэрэг хийж буй бас нэгэн бүлэг байгаа аж. Архийг тогмол хэрэглэснээс архидалтын тодорхой үе шатанд хувь хүний зан чанарт өөрчлөлт орж өөрийгөө хянах чадваргүй болж байгаа нь гэмт хэрэг хийхэд ямар ч хүнийг бэлэн болгож байгаараа архидалт хэмээх энэхүү архаг өвчний аюул хичнээн ихийг харуулна. Бүртгэгдсэн гэмт хэргийн тоо 1990 онд 9060 байсан бол 1999 онд 23352 болж нэмэгджээ. Хэргийн улмаас нас барсан хүний тоо дээрх онуудад 553 байснаа 1281 болж нэмэгдэж шүүхээр ял шийтгүүлсэн хүний тоо 6035 байснаас 14255.Зах зээлийн системд шилжсэн 1990 – 2000 оны хооронд гарсан нас баралтын бүтцэд гарсан өөчлөлтөд хийсэн өөрийн судалгааг толилуулж байна.
Хүснэгт № 1а Хүснэгтийг О.Батбаяр
Хүснэгт № 1б Хүснэгтийг О.Батбаяр
Хүснэгтэд нас баралтыг насны ангилал ба хүйсээр үзүүлж зах зээлийн гарааны он 1991 онтой 1994 ба 1998 2000 оныг харьцуулан үзүүлжээ. Гол өөрчлөлт нь 24-54 насны эрчүүдийн нас баралт 1998 ба 2000 онд 50 % хүртэл нэмэгджээ. Физиологийн хувьд хамгийн эрүүл байх насны эрчүүд эрчимтэй хорогдсоны учир юүнд байна бэ?. Тэд ямар шалтгааны улмаас нас барж байна бэ?.Хүснэгт №3 ба № 4 дугаарт нас баралтад гарсан өөрчлөлтийг шалтгаанаар харуулав. Өвчний ангилал доторхи хамгийн анхаарал татсан хэсэг бол External causes хэсэг юм. Хүснэгт №2а ба 2б Олон улсын өвчний одоогийн ангилалаар энэхүү хэсэгт осол, гэмтэл, гэмт хэрэг зэрэг гадны шалтгаант хүчин зүйлээс шалтгаалан нас барагсадыг оруулж байна. Хүснэгт № 2а Хүснэгтийг О.Батбаяр
Хүснэгт №2б
1990
1992
1994
1996
1998
1999
2000
2001
2002
2003
total death
16401
17421
15000
15122
14573
14996
14236
14555
14933
15130
Death due to external causes
792
1359
1416
1524
1631
1862
1817
1809
1969
2089
Хүснэгтийг О.Батбаяр
Хүснэгт № 3а Age standardised death ratio per 100000 at age 15-34, 35-64 years for selected causes of death among men
15-34 men
35-64 men
1994/1991
1998/1991
2000/1991
1994/1991
1998/1991
2000/1991
All causes
1.2
1.4
1.2
0.9
0.8
0.9
Infectious disease
0.5
1.2
0.5
0.6
0.6
0.4
Cancer
1.0
1.1
0.7
0.8
0.5
0.7
Circulatory disease
0.9
1.3
0.8
1.1
1.0
1.2
Respiratory system
1.0
0.9
0.8
0.7
0.6
0.6
Digestive system
0.9
1.1
1.0
0.8
0.7
0.7
External causes
1.3
1.5
1.6
1.2
1.7
1.8
Хүснэгтийг О.Батбаяр
Хүснэгт № 3б Age standardised death ratio per 100000 at age 15-34, 35-64 years for selected causes of death among women
15-34 women
35-64 women
1994/1991
1998/1991
2000/1991
1994/1991
1998/1991
2000/1991
All causes
1.1
0.9
0.8
0.9
0.8
0.8
Infectious disease
1.0
1.2
0.7
0.6
0.3
0.3
Cancer
0.7
1.1
0.7
0.8
0.6
0.8
Circulatory disease
1.3
1.1
1.0
1.1
1.0
1.1
Respiratory system
1.0
0.6
0.7
0.7
0.5
0.7
Digestive system
0.8
0.7
0.5
0.8
0.7
0.6
External causes
1.6
1.6
1.3
1.2
1.1
1.1 Хүснэгтийг О.БатбаярҮүнээс харахад гадны шалтгаан дотроо гэмт хэрэг ба авто ослын улмаас нас барагсадын тоо 1990-2000 оны хооронд 2-3 дахин нэмэгдсэн төдийгүй сүүлийн 5 жилд энэ байдал ноцтойгоор дордож байгаа нь харагдах бөгөөд тэр тусмаа дунд насны эрчүүд голлож байна.Дээрх тоонуудыг энгийн хэлбэрт оруулан хэлье. Монгол улсад жилдээ 1999 оны байдлаар 16105 хүн нас барж байна. 1991 оны байдлаар гадны шалтгаант нас баралт 792 орчим байсан бол энэ тоо 2089 болон нэмэгджээ. Энэхүү нас баралтын дийлэнх нь архидалттай шууд буюу шууд бишээр холбогдож байна. Энэхүү тоон дээр архины шалтгаант хоол боловсруулах болон зүрх судасны замын өвчнөөр нас барагсадыг оруулан тооцбол дээрх тоо даруй 2 дахин нэмэгдэх нь. Харамсалтай нь техникийн шалтгаанаар ийм тоог гарган нотлоход бэрхшээлтэй байна. Орост хийгдсэн судалгаагаар Даваа гаригт архинд хордож болон архидалттай холбоотой дээрх болон бусад үхэл эрс нэмэгдэж байгаа олж тогтоон амралтын өдрүүдэд архийг хэтрүүлэн хэрэглэж байгаатай холбож тайлбарлажээ. Дээр хэлсэн гадаад шалтгааны улмаас жилдээ амиа алдаж буй 792- 2089 гэсэн тоог эргээд бас харья. Хэлмэгдүүлэлтийн үед Монгол улс 20000 иргэнээ алдсан. Ардчилалын эхний 10 жилд бас ялгаагүй 20000 хүнээ зүй бусаар алджээ. Израйл Палестины мөргөлдөөнд 2001-2005 оны хооронд амиа алдагсадын нийт тоо 2 талдаа 2000 хүнд хүрэхгүй байгаа гэдэгтэй харьцуулж үзвэл Монгол улсад иргэний дайн болж байгаа дүр зураг бууна. Халх голын дайнд 1939 онд Монгол улс 900 цэрэг эрсээ алдсан гэдэг. Энэ тоо архитай хийж буй бидний дайнд хэтэрхий их хохирол амсаад байгаа юм биш үү?. Өвчлөгсөд буюу энэхүү дайнд шархадсан дайчдын хувь заяа ч бүрхэг байна.Сүүлийн жилүүдэд нас баралтын бүтцэд зүрх судасны ба хавдарын ба эзлэх хувь огцом нэмэгдэж 1 ба 2 байрыг эзлэх боллоо.
Үүний нэгэн шалтгаан бол мөн л дээрх шархагдагсад аж. Архийг хэтрүүлэн олон жил тэр тусмаа 1990 оноос хойш ширүүхэн уусан дайчид зүрх судасны өвчнөөр эсвэл улаан хоолой ходоод элэгний хавдраар фронтыг орхиж байна. Архи дээрх өвчнүүдийг үүсгэхэд голлох нөлөөтэй нь нэгэнт судалгаагаар нотлогдсон төдийгүй архи уусан хугацаа ба өвчний үе шат үхэлд хүргэх хугацаа нь хоорондоо хамаралтай байгаа юм. Ийнхүү залуу дунд насны эрчүүд архидалттай холбоотой гэмт хэрэг эсвэл өвчлөлийн золиос болон ид хийж бүтээх насандаа сэтгэл түгшихүйцээр хорогдож эхэллээ.Монгол бүсгүйчүүд ч бас хоцрохгүй байгаагын нэг жишээ нь умай хөх өндгөвчний хавдар залуужиж бүсгүйчүүлийн амийг авдаг нэгдүгээр өвчин боллоо. Их Британид хийсэн судалгаагаар архи тамхи дээрх хавдруудыг үүсгэхэд тэр тусмаа залуу бүсгүйчүүдийн хувьд гол шалтгаан болдог нь нотлогдсон байна. Барууны эрдэмтэд Орост архидалттай холбогдолтой олон судалгааг сүүлийн жилүүдэд хийсэн бөгөөд Орос улс маш эмгэнэлтэй байдалд хүрээд байгаа билээ. Оросын ерөнхийлөгч В.Путин 25.04.2005 -нд ард түмэнд хандсан илтгэлдээ жилдээ 40000 хүн архинд хордон үхэж байгааг эмгэнэл гэж зарлан ард түмнээ архи бага уухыг уриалж байх юм. Орос улс нэг хүнд ноогдох согтууруулах ундааг архинд шилжүүлсэнээр архины жилийн хэрэглээ нь 15 литр гэж гарсан нь дэлхийд тэргүүлэх тоо болжээ. Монгол улс татвар төлж үйлдвэрлэсэн хэмжээгээрээ 3156,8 тонн спирт, 5510 тонн архи дарс 1999 онд үйлдвэрлэжээ. Үүн дээр гаднаас тавар төлж 10 сая литр согтууруулах ундаа орж иржээ. Хэрэв бид хууль бус наймааг үүн дээр нэмвэл бид мөн л дэлхийд дээгүүр давхимаар тоо гарахаар байна. Бид оросоос дутахгүй эмгэнэлт байдалд хүрээд байгаа юм биш үү?. Орост Чеченийн дайнаас гадна Архины гэх иргэний дайны гал улалзаж байхад Монголд ч Архины гэх буун дуугүй дайн цус урсгасаар байна. Москва энэхүү Архины дайнаа зогсоохоор найтааж эхэлсэн юм чинь Монгол удахгүй ханиах байх гэж найдна. АРХИДАЛТАД БИДНИЙГ ЮУ ТҮЛХЭЖ БАЙНА БЭ?1.Эдийн засаг нийгмийн хүчин зүйлЗах зээлийн нийгэмд шилжих шилжилтийн явцад үүссэн санхүүгийн ядуурал ба сэтгэхүйн хоосон орон зай архидалтыг нэгэн шалтгаан болсон нь эргэлзээгүй. Нийгэм эдийн засгийн хувьд Монголтой төстэй нөхцөлд байсан Орост хийгдсэн олон тооны томоохон судалгаагаар дээрх шалтгаан нотлодсон билээ. Энэхүү шалтгаант архидалтыг зогсооход төр засгийн дорвитой бодлого шаардлагатай бөгөөд эдийн засгийн бэрхшээлт үеийг даван туулснаар архидалт зогсоно гэж хойш суухгүйгээр арга хэмжээ авууштай.Манжийн дарлалын үед хятадуудыг хар тамхинд оруулан тэдэнд хар тамхи заран улсын санг арвижуулан байсныг 1930 онд япончууд бас хятадыг эзлэн түрэмгийлэх үедээ хэрэглэсэн гэдэг. Манай улсын төр засаг архинаас олдог төсвөө нэмэхийн тулд ард иргэдээ архинд оруулан түүнээс төсөвөө бүрдүүлэх гэж улайрдаг юм биш биз. Дээд шатанд нь авч үзвэл 17 чингэлэг спртийн эзэн нэгэн, Чингис пивоны эзэн гэх мэт хүмүүс УИХ гишүүн болчихсон давхиж явахад УИХ гишүүн асан нэгэн 2 чингэлэг вискинээс 120 Сая төгрөгний татвар төлөөгүй хэрэгт орсон байхад бас нэг архины үйлдвэр АПУ компанийн эзэн төрийн сайд болчихсон давхиж явах юм.Харин эдгээр эхэс дээдсийн маань үр хүүхдүүд архийг хар тамхитай хослуулан хэрэглэж таашаал авдаг бас нэг булайд үриалан дуудаж үрд хөршөөс хар тамхи зөөж авчирдаг болсон гэнэ. Иймэрхүү жишээнээс харахад архины талын фронтын дайчид нэлээн амжилттай яваа төдийгүй санаачилгыг гартаа авсан төдийгүй төрийн бодлогод нөлөөлж чадахаар хүчтэй болсон аж.
2. Бусад хүчин зүйл Судлаачид архичин гэр бүлээс архичид төрөн гарах магадлал өндөр байгааг баталсан нь манай өнөөгийн архичин нийгэм залуу үеээ өөрийн мэдэлгүй бэлдсээр байгааг давхар нотолж байна. Гэр бүл хамт олноос эхлээд урлаг спортын одод улс төрийн зүтгэлтнүүд нь согтуу хөлчүү үлгэр үзүүлж нийгэмд архидалтыг хэвийн зүйл мэт ойлголтыг өгч улмаар өөрсдөө ч итгэчихсэн мэт байдаг аж. Мэдээлэлийн хэрэгсэлээр архийг шууд болон шууд бусаар суртачласаар байхад хариуцах хүмүүс нь нүдэн балай чихэн дүлий суух аж. Архийг бага хэмжээгээр тохируулан хэрэглэж сурах ус мөсөөр шингэлж удаан уух соёлоос ч сурамаар юм байна. Хүн амын дийлэнхийг бүрдүүлж буй залуучууд чөлөөт цагаа өнгөрөөх спорт урлагийн газрууд дутагдалтай байдаг тэднийг баар цэнгээний газруудаас өөр сонголтгүй болгож байна. Мэдээллийн хэрэгсэлээр согтууруулах ундааны эсрэг сөрөг суртачилгаа болон танин мэдэхүйн нэвтрүүлэг дутагдалтай агаад дунд сургуулийн программд ч архины хор уршигыг суртачлах талаар бодолцмоор байна.Архийг худалдаалах архиар үйлчлэх цагт хязгаарлалт тавьсан нь зүйтэй болжээ. Энэ журмыг улам боловсронгүй болгох болож ч бий. Архидалттай тэмцэхэд гол ач холбогдолтой шаардлагад нийцсэн судалгаа хийгдээгүй, байгаа нь төр засгаас зөв зүйтэй бодлого боловсруулан хэрэгжүүлэх байтугай бодит байдалд дүгнэлт өгөх арга үгүй байдалд оруулжээ.
ДҮГНЭЛТМонгол дахь архидалтын шалтгаанд бусад улс үндэстэнд байдаг нийтлэг шалтгаанууд байхаас гадна удашлын хүчин зүйлс өвөрмөцөөр нөлөөлөж байх талтай. Энэхүү хүчин зүйл болон нийгэм эдийн засагийн шилжилтийн үеийн хүчин зүйлүүд нь монгол дахь архидалт түүнээс улбаалан гарч байгаа гэмт хэрэг ба бусад сөрөг үзэгдлийг онцгойлон авч судалж үзэн улмаар өөрийн энэхүү онцлогт тохирсон бодлогыг боловсруулан гаргах шаардлагатай байгааг харуулж байна.
Нүүдэлчин монголчууд хэрэглэж заншсан спиртийн агууламж багатай шимийн архи ба айрагаа зөв тохируулан хэрэглэдэг байсныг Карпини хотын жуулчин Жоны 1245 онд Монголд зорчсон тэмдэглэлээс харагддаг бөгөөд энэ нь Чингис Хааны Их засаг хуульд архины хэрэглээг зохицуулсан заалт оруулан мөрдсөний үр дүн юм. Харин архинаас болж хохирсон Монголын түүхийн нэгэн томоохон хохирол бол Өгэдэй хаан 1242 онд архи ууж байгаад амиа алдсан нь Монголын эзэнт гүрний цаашдын хувь заяаг огцом өөрчилсөн үйл явдлын эхлэл болж улмаар Австрийн нийслэл Вена хотын үүдэн дээрээс Монгол цэргийг буцаахад хүргэсэн байдаг. Ийнхүү баруун европ Монгол цэргийн түрэмгийлэлээс азаар аврагдсан байдаг. Хаан албан ёсоор залгамжлагчаа тодорхойлоогүй байсан нь хаан ширээг олон ил эзэнгүйдүүлж улмаар алтан ургийханг Өгөдэй Цагаадайн удмыхан ба Зүч Тулуйн удмыхан гэсэн 2 бүлэгт хувааж тэдний хооронд хаан ширээний тэмцэл хурцдаж Монгол гүрнийг мөхөөх шууд эхлэл нь гадны хүчин зүйлээс биш харин Өгэдэй хааны бор дарсны асуудлаас болж үүссэн гэлтэй.
Үүний дараахь бас нэгэн эмгэнэлт явдал нь Хубилай хааны байгуулсан Юань гүрний хувь заяа аж. Хубилай хааныг нас барсны дараахь жилүүдэд ордонд хэвийн үзэгдэл болсон найр хурим архидалт нь олон бага хаадын аминд хүрсэн хуйвалдаанаар дуусч улмаар засгийн хүч суларч Юань гүрний мөхөлд хүргэхэд нэгэн хүчин зүйл болсон гэж түүхэнд тэмдэглэгджээ. Энэ удаа Хятадын ард түмэн монголын 100 жилийн дарлалаас аврагджээ.Юань гүрнийг мөхсөний дараагаар Монгол гүрнийг зүүн ба өмнөдөөс нь идэж эхэлсэн Манжууд шашны нөлөө ба дотоодын эвдрэлийг хөөрөгдөх аргыг хэрэглэн Монголыг эзэлж авсан байдаг. Харин Буриад, Тува Халимаг болон Зүүнгарын улсын бүрэлдхүүнд байсан одоогийн Алтайн хязгаар зэрэг монгол угсааны улсуудыг Оросууд хурдан бууны давуугаар эзэлж аваад Орос архиар угжин эрхшээлдээ байлгах аргыг хэрэглэжээ. Үүнтэй адил хувь тавилан Монгол гаралтай хэмээн генетикийн болон бусад судалгаагаар нотлогдсон Америкийн Индиан нарт бас тохиолдсон бөгөөд тэдний газар нутгийг булаан авахдаа америкчууд мөн л архидалтыг зэвсэгээ болгосон байдаг.Октябрын хувьсгал оросоос хатуу цагаан архитай хамт импортлогдсон болохоор монголчууд коммунист дэглэм тогтсон 70 жилд орос маягаар ажиллаж амьдарч бас ууж сурчээ. Харин ардчилсан хувьсгал дэлгүүрийн лангуун дээр архи давс хоёрыг л үлдээсэн нь ерээд оны төгсгөл хүртэлх шорвог он жилүүдийг архиар даруулах ганцхан сонголт олгосон аятай болж.Хятадын бүрэлдхүүнд автономит эрхтэй багтаж энэ зовлонт түүхийн 50 жилийн ойг гашуудан тэмдэглэсэн өвөрмонгол ах дүүс маань энэ үед бидэн шиг 38 градус биш харин 60 градусын хятад архинд түлэгдэнхэн эмгэнэлт хувь заяатайгаа эвлэрэн суужээ. Архидалтын түүхээс ийнхүү жишээ авсаны учир бол архидалт аливаа ард түмний түүхэнд гашуун мөрөө үлдээж хэдэн арван үе дамжин архины гашуун зовлонг амсаж болохыг сануулах гэсэн билээ. Хатгах сумнаас харьж буцдаггуй хатуужил ихт Монголчууд хар усны өмнө хальтирч унаад байдагийн бас харьж буцдаг шалтгаан юу билээ. Үүний хариултыг цааш мөшгөе.
АРХИНЫ АСУУУДАЛ АРАЙ УДАМД МИНЬ БАЙДАГ ЮМ БИШ БИЗ?
Архичины хүүхэд архичин болох магадлал маш өндөр байдаг нь аль эрт нотлогдсон төдийгүй чухам ямар генүүд нөлөөтэйг аль эрт эрдэмтэд тогтоосон аж. Харин монголчуудын хувьд үүн дээр бас нэг нэмж анхаарууштай зүйл гарч иржээ. Хэдийгээр Монголд хийгээгүй ч гэсэн Хятад Япон Тайван зэрэг орнуудад Монгол хүмүүсийг оролцуулан хийсэн судалгаагаар архи буюу этилийн спиртийг хүний элгэнд задлах alcohol dehydrogenases (ADHs) ферментийн идэвхтэй хэлбэрийн хянадаг ген ба aldehyde dehydrogenases (ALDHs) гэдэг ферментийг хянадаг генийн ALDH2*2 гэх хослолын тархац нь Монгол үндэстнүүдийн хувьд бусадтай харьцуулахад маш бага нь нотлогджээ. Энэ нь шууд утгаараа монголчууд этилийн спиртийг задалж нүүрс ус болгон хүний биеэс зайлуулах ёстой ферментийн дутагдалтай гэсэн үг болно. Этилийн спирт монгол хүний биед удаан хугацаагаар байж согтолт нь удаан үргэлжлэх ба хор долоочихсон амьтан шиг болчихдогын учир энэ аж. Өнгөрсөн жил Орост хийсэн Vladimir Nuzhny судалгаанд Москва хотоос түүвэрчлэн авсан 400 оюутнуудын 50 % нь Монгол цусныхан байх агаад тэд архийг 1.5 дахин удаан задалж байх агаад согтохоороо догшин ширүүн болдогоороо судалгаанд оролцсон бусад оюутнуудаас ялгарч байна гэдгийг нотолж тэрийг нь барууны эрдэмтэд хүлээн зөвшөөрсөн явдал нь дээрхийг давхар нотлох аж. Их Британийн нэр хүнд бүхий сонин үүнтэй холбогдуулж оросын архичид орос царайтай боловч генийн хувьд монгол аж гэж бичсэн нь барууны түүхчдийн хэлэх дуртай Наполеоны хэлсэн "Grattez le Russe, et vous trouverez le Tartare." гэдэг эртний үгийг нотолсон гэлтэй. Хамгийн харамсалтай нь ийм генийн бүтэцтэй хүмүүс архинд донтох улмаар архаг архичин болох генетикийн хүчин зүйлийн нөлөө байгааг бас хэсэг судлаачид архаг архичдын дунд хийсэн судалгаагаар нотолжээ. Ийнхүү бидний монголчууд бас бидэнтэй гарал нэгтэй Буриад, Тува, Өвөрмонгол ах дүүс маань төдийгүй Оросууд нийгмийн хүчин зүйлээс гадна удамшлын шалтгаанаар архинд дийлддэг аж..
АРХИ БА ГЭМТ ХЭРЭГ
Монгол үгийн санд АГСАМ ТАВИХ гэх нэгэн үг байх аж. Ууж согтуурсан нэгэн ухаанаа алдаж бусад луу үг хэлээр болон нударгаар довтлохыг хэлнэ. Бусад хэлэнд тэр согтсон байсан гэхээс бус агсам тавьсан гэх үг байхгүй бололтой. Ийнхүү бусдаас гаж согтож ухаанаа алдсан Монгол хүн өөрийгөө хянах чадвар доройтож гэмт хэрэг хийх нь элбэг аж. Энэ нь мөн дээр дурдагдсан этилийн спиртийг задлах ферменттэй холбоотой байж болох юм.Судалгаагаар Монгол улсад гарч буй нийт гэмт хэргийн 18.2 %,онц ноцтой гэмт хэргийн 90 орчим хувь нь согтуугаар үйлдэгддэг аж. Архийг гэмт хэрэг хийх зорилгоор ууж биеэ бэлтгэн хийж байгаа хэсэг байхаас гадна архи ууж ухаан мэдрэлээ алдсаны улмаас санаандгүйгээр гэмт хэрэг хийж буй бас нэгэн бүлэг байгаа аж. Архийг тогмол хэрэглэснээс архидалтын тодорхой үе шатанд хувь хүний зан чанарт өөрчлөлт орж өөрийгөө хянах чадваргүй болж байгаа нь гэмт хэрэг хийхэд ямар ч хүнийг бэлэн болгож байгаараа архидалт хэмээх энэхүү архаг өвчний аюул хичнээн ихийг харуулна. Бүртгэгдсэн гэмт хэргийн тоо 1990 онд 9060 байсан бол 1999 онд 23352 болж нэмэгджээ. Хэргийн улмаас нас барсан хүний тоо дээрх онуудад 553 байснаа 1281 болж нэмэгдэж шүүхээр ял шийтгүүлсэн хүний тоо 6035 байснаас 14255.Зах зээлийн системд шилжсэн 1990 – 2000 оны хооронд гарсан нас баралтын бүтцэд гарсан өөчлөлтөд хийсэн өөрийн судалгааг толилуулж байна.
Хүснэгт № 1а Хүснэгтийг О.Батбаяр
Хүснэгт № 1б Хүснэгтийг О.Батбаяр
Хүснэгтэд нас баралтыг насны ангилал ба хүйсээр үзүүлж зах зээлийн гарааны он 1991 онтой 1994 ба 1998 2000 оныг харьцуулан үзүүлжээ. Гол өөрчлөлт нь 24-54 насны эрчүүдийн нас баралт 1998 ба 2000 онд 50 % хүртэл нэмэгджээ. Физиологийн хувьд хамгийн эрүүл байх насны эрчүүд эрчимтэй хорогдсоны учир юүнд байна бэ?. Тэд ямар шалтгааны улмаас нас барж байна бэ?.Хүснэгт №3 ба № 4 дугаарт нас баралтад гарсан өөрчлөлтийг шалтгаанаар харуулав. Өвчний ангилал доторхи хамгийн анхаарал татсан хэсэг бол External causes хэсэг юм. Хүснэгт №2а ба 2б Олон улсын өвчний одоогийн ангилалаар энэхүү хэсэгт осол, гэмтэл, гэмт хэрэг зэрэг гадны шалтгаант хүчин зүйлээс шалтгаалан нас барагсадыг оруулж байна. Хүснэгт № 2а Хүснэгтийг О.Батбаяр
Хүснэгт №2б
1990
1992
1994
1996
1998
1999
2000
2001
2002
2003
total death
16401
17421
15000
15122
14573
14996
14236
14555
14933
15130
Death due to external causes
792
1359
1416
1524
1631
1862
1817
1809
1969
2089
Хүснэгтийг О.Батбаяр
Хүснэгт № 3а Age standardised death ratio per 100000 at age 15-34, 35-64 years for selected causes of death among men
15-34 men
35-64 men
1994/1991
1998/1991
2000/1991
1994/1991
1998/1991
2000/1991
All causes
1.2
1.4
1.2
0.9
0.8
0.9
Infectious disease
0.5
1.2
0.5
0.6
0.6
0.4
Cancer
1.0
1.1
0.7
0.8
0.5
0.7
Circulatory disease
0.9
1.3
0.8
1.1
1.0
1.2
Respiratory system
1.0
0.9
0.8
0.7
0.6
0.6
Digestive system
0.9
1.1
1.0
0.8
0.7
0.7
External causes
1.3
1.5
1.6
1.2
1.7
1.8
Хүснэгтийг О.Батбаяр
Хүснэгт № 3б Age standardised death ratio per 100000 at age 15-34, 35-64 years for selected causes of death among women
15-34 women
35-64 women
1994/1991
1998/1991
2000/1991
1994/1991
1998/1991
2000/1991
All causes
1.1
0.9
0.8
0.9
0.8
0.8
Infectious disease
1.0
1.2
0.7
0.6
0.3
0.3
Cancer
0.7
1.1
0.7
0.8
0.6
0.8
Circulatory disease
1.3
1.1
1.0
1.1
1.0
1.1
Respiratory system
1.0
0.6
0.7
0.7
0.5
0.7
Digestive system
0.8
0.7
0.5
0.8
0.7
0.6
External causes
1.6
1.6
1.3
1.2
1.1
1.1 Хүснэгтийг О.БатбаярҮүнээс харахад гадны шалтгаан дотроо гэмт хэрэг ба авто ослын улмаас нас барагсадын тоо 1990-2000 оны хооронд 2-3 дахин нэмэгдсэн төдийгүй сүүлийн 5 жилд энэ байдал ноцтойгоор дордож байгаа нь харагдах бөгөөд тэр тусмаа дунд насны эрчүүд голлож байна.Дээрх тоонуудыг энгийн хэлбэрт оруулан хэлье. Монгол улсад жилдээ 1999 оны байдлаар 16105 хүн нас барж байна. 1991 оны байдлаар гадны шалтгаант нас баралт 792 орчим байсан бол энэ тоо 2089 болон нэмэгджээ. Энэхүү нас баралтын дийлэнх нь архидалттай шууд буюу шууд бишээр холбогдож байна. Энэхүү тоон дээр архины шалтгаант хоол боловсруулах болон зүрх судасны замын өвчнөөр нас барагсадыг оруулан тооцбол дээрх тоо даруй 2 дахин нэмэгдэх нь. Харамсалтай нь техникийн шалтгаанаар ийм тоог гарган нотлоход бэрхшээлтэй байна. Орост хийгдсэн судалгаагаар Даваа гаригт архинд хордож болон архидалттай холбоотой дээрх болон бусад үхэл эрс нэмэгдэж байгаа олж тогтоон амралтын өдрүүдэд архийг хэтрүүлэн хэрэглэж байгаатай холбож тайлбарлажээ. Дээр хэлсэн гадаад шалтгааны улмаас жилдээ амиа алдаж буй 792- 2089 гэсэн тоог эргээд бас харья. Хэлмэгдүүлэлтийн үед Монгол улс 20000 иргэнээ алдсан. Ардчилалын эхний 10 жилд бас ялгаагүй 20000 хүнээ зүй бусаар алджээ. Израйл Палестины мөргөлдөөнд 2001-2005 оны хооронд амиа алдагсадын нийт тоо 2 талдаа 2000 хүнд хүрэхгүй байгаа гэдэгтэй харьцуулж үзвэл Монгол улсад иргэний дайн болж байгаа дүр зураг бууна. Халх голын дайнд 1939 онд Монгол улс 900 цэрэг эрсээ алдсан гэдэг. Энэ тоо архитай хийж буй бидний дайнд хэтэрхий их хохирол амсаад байгаа юм биш үү?. Өвчлөгсөд буюу энэхүү дайнд шархадсан дайчдын хувь заяа ч бүрхэг байна.Сүүлийн жилүүдэд нас баралтын бүтцэд зүрх судасны ба хавдарын ба эзлэх хувь огцом нэмэгдэж 1 ба 2 байрыг эзлэх боллоо.
Үүний нэгэн шалтгаан бол мөн л дээрх шархагдагсад аж. Архийг хэтрүүлэн олон жил тэр тусмаа 1990 оноос хойш ширүүхэн уусан дайчид зүрх судасны өвчнөөр эсвэл улаан хоолой ходоод элэгний хавдраар фронтыг орхиж байна. Архи дээрх өвчнүүдийг үүсгэхэд голлох нөлөөтэй нь нэгэнт судалгаагаар нотлогдсон төдийгүй архи уусан хугацаа ба өвчний үе шат үхэлд хүргэх хугацаа нь хоорондоо хамаралтай байгаа юм. Ийнхүү залуу дунд насны эрчүүд архидалттай холбоотой гэмт хэрэг эсвэл өвчлөлийн золиос болон ид хийж бүтээх насандаа сэтгэл түгшихүйцээр хорогдож эхэллээ.Монгол бүсгүйчүүд ч бас хоцрохгүй байгаагын нэг жишээ нь умай хөх өндгөвчний хавдар залуужиж бүсгүйчүүлийн амийг авдаг нэгдүгээр өвчин боллоо. Их Британид хийсэн судалгаагаар архи тамхи дээрх хавдруудыг үүсгэхэд тэр тусмаа залуу бүсгүйчүүдийн хувьд гол шалтгаан болдог нь нотлогдсон байна. Барууны эрдэмтэд Орост архидалттай холбогдолтой олон судалгааг сүүлийн жилүүдэд хийсэн бөгөөд Орос улс маш эмгэнэлтэй байдалд хүрээд байгаа билээ. Оросын ерөнхийлөгч В.Путин 25.04.2005 -нд ард түмэнд хандсан илтгэлдээ жилдээ 40000 хүн архинд хордон үхэж байгааг эмгэнэл гэж зарлан ард түмнээ архи бага уухыг уриалж байх юм. Орос улс нэг хүнд ноогдох согтууруулах ундааг архинд шилжүүлсэнээр архины жилийн хэрэглээ нь 15 литр гэж гарсан нь дэлхийд тэргүүлэх тоо болжээ. Монгол улс татвар төлж үйлдвэрлэсэн хэмжээгээрээ 3156,8 тонн спирт, 5510 тонн архи дарс 1999 онд үйлдвэрлэжээ. Үүн дээр гаднаас тавар төлж 10 сая литр согтууруулах ундаа орж иржээ. Хэрэв бид хууль бус наймааг үүн дээр нэмвэл бид мөн л дэлхийд дээгүүр давхимаар тоо гарахаар байна. Бид оросоос дутахгүй эмгэнэлт байдалд хүрээд байгаа юм биш үү?. Орост Чеченийн дайнаас гадна Архины гэх иргэний дайны гал улалзаж байхад Монголд ч Архины гэх буун дуугүй дайн цус урсгасаар байна. Москва энэхүү Архины дайнаа зогсоохоор найтааж эхэлсэн юм чинь Монгол удахгүй ханиах байх гэж найдна. АРХИДАЛТАД БИДНИЙГ ЮУ ТҮЛХЭЖ БАЙНА БЭ?1.Эдийн засаг нийгмийн хүчин зүйлЗах зээлийн нийгэмд шилжих шилжилтийн явцад үүссэн санхүүгийн ядуурал ба сэтгэхүйн хоосон орон зай архидалтыг нэгэн шалтгаан болсон нь эргэлзээгүй. Нийгэм эдийн засгийн хувьд Монголтой төстэй нөхцөлд байсан Орост хийгдсэн олон тооны томоохон судалгаагаар дээрх шалтгаан нотлодсон билээ. Энэхүү шалтгаант архидалтыг зогсооход төр засгийн дорвитой бодлого шаардлагатай бөгөөд эдийн засгийн бэрхшээлт үеийг даван туулснаар архидалт зогсоно гэж хойш суухгүйгээр арга хэмжээ авууштай.Манжийн дарлалын үед хятадуудыг хар тамхинд оруулан тэдэнд хар тамхи заран улсын санг арвижуулан байсныг 1930 онд япончууд бас хятадыг эзлэн түрэмгийлэх үедээ хэрэглэсэн гэдэг. Манай улсын төр засаг архинаас олдог төсвөө нэмэхийн тулд ард иргэдээ архинд оруулан түүнээс төсөвөө бүрдүүлэх гэж улайрдаг юм биш биз. Дээд шатанд нь авч үзвэл 17 чингэлэг спртийн эзэн нэгэн, Чингис пивоны эзэн гэх мэт хүмүүс УИХ гишүүн болчихсон давхиж явахад УИХ гишүүн асан нэгэн 2 чингэлэг вискинээс 120 Сая төгрөгний татвар төлөөгүй хэрэгт орсон байхад бас нэг архины үйлдвэр АПУ компанийн эзэн төрийн сайд болчихсон давхиж явах юм.Харин эдгээр эхэс дээдсийн маань үр хүүхдүүд архийг хар тамхитай хослуулан хэрэглэж таашаал авдаг бас нэг булайд үриалан дуудаж үрд хөршөөс хар тамхи зөөж авчирдаг болсон гэнэ. Иймэрхүү жишээнээс харахад архины талын фронтын дайчид нэлээн амжилттай яваа төдийгүй санаачилгыг гартаа авсан төдийгүй төрийн бодлогод нөлөөлж чадахаар хүчтэй болсон аж.
2. Бусад хүчин зүйл Судлаачид архичин гэр бүлээс архичид төрөн гарах магадлал өндөр байгааг баталсан нь манай өнөөгийн архичин нийгэм залуу үеээ өөрийн мэдэлгүй бэлдсээр байгааг давхар нотолж байна. Гэр бүл хамт олноос эхлээд урлаг спортын одод улс төрийн зүтгэлтнүүд нь согтуу хөлчүү үлгэр үзүүлж нийгэмд архидалтыг хэвийн зүйл мэт ойлголтыг өгч улмаар өөрсдөө ч итгэчихсэн мэт байдаг аж. Мэдээлэлийн хэрэгсэлээр архийг шууд болон шууд бусаар суртачласаар байхад хариуцах хүмүүс нь нүдэн балай чихэн дүлий суух аж. Архийг бага хэмжээгээр тохируулан хэрэглэж сурах ус мөсөөр шингэлж удаан уух соёлоос ч сурамаар юм байна. Хүн амын дийлэнхийг бүрдүүлж буй залуучууд чөлөөт цагаа өнгөрөөх спорт урлагийн газрууд дутагдалтай байдаг тэднийг баар цэнгээний газруудаас өөр сонголтгүй болгож байна. Мэдээллийн хэрэгсэлээр согтууруулах ундааны эсрэг сөрөг суртачилгаа болон танин мэдэхүйн нэвтрүүлэг дутагдалтай агаад дунд сургуулийн программд ч архины хор уршигыг суртачлах талаар бодолцмоор байна.Архийг худалдаалах архиар үйлчлэх цагт хязгаарлалт тавьсан нь зүйтэй болжээ. Энэ журмыг улам боловсронгүй болгох болож ч бий. Архидалттай тэмцэхэд гол ач холбогдолтой шаардлагад нийцсэн судалгаа хийгдээгүй, байгаа нь төр засгаас зөв зүйтэй бодлого боловсруулан хэрэгжүүлэх байтугай бодит байдалд дүгнэлт өгөх арга үгүй байдалд оруулжээ.
ДҮГНЭЛТМонгол дахь архидалтын шалтгаанд бусад улс үндэстэнд байдаг нийтлэг шалтгаанууд байхаас гадна удашлын хүчин зүйлс өвөрмөцөөр нөлөөлөж байх талтай. Энэхүү хүчин зүйл болон нийгэм эдийн засагийн шилжилтийн үеийн хүчин зүйлүүд нь монгол дахь архидалт түүнээс улбаалан гарч байгаа гэмт хэрэг ба бусад сөрөг үзэгдлийг онцгойлон авч судалж үзэн улмаар өөрийн энэхүү онцлогт тохирсон бодлогыг боловсруулан гаргах шаардлагатай байгааг харуулж байна.
"Тvрэгийн 1000 жилийн нvvдэл" хэмээх vзэсгэлэн - 600-aaс 1600 он
"Тvрэгийн 1000 жилийн нvvдэл" хэмээх vзэсгэлэн - 600-aaс 1600 он
Оруулсан Огноо: 2005-04-08 Уншсан тоо: 3472
O.Батбаяр, Лондон, Их Британи
Лондoнгийн Рояал Академи (Royal Academyof Arts) гэх vзэсгэлэнгийн танхимд Тvрэгvvд ба "Нэг мянган жилийн нvvдэл" гэсэн нэртэй том vзэсгэлэн гарч 3 сар гаран олон хvний анхаарал татлаа.Vзэсгэлэн дуусахаас арваад хоногийн ємнє зорьж очлоо. Гадна билет авахаар дугаарлан зогсох хvний тоо олон бєгєєд vзээд гарч байгаа vзэхээр ирэх хvний тоо vл тасрах аж. Авгай бас охиноо дагуулаад ороод явчихлаа.Миний дотор нэг эргэлзээ байсан юм. Учир юv бэ гэвэл vзэсгэлэнтэй холбоотой хэвлэл суртачилгаа дээр Монголтой холбоотой зvйлvvд их яваад байсан болохоор монголын тvvхийн холбогдолтой зvйлс хэр байх бол тvvнийг яаж тайлбарлаж байгааг харах санаа байлаа.Би алдсангvй vнэхээр Монголын тvvхийн холбогдолтой зvйлс арвин тавигджээ.Vзэсгэлэнгийн танхимийн нэгдvгээр хэсэгт Тvрэгийн гарал vvслийг харуулсан баримт материал тавигджээ. Манай эриний 535 оноос Тvрэг нэртэй хvмvvс Хятадийн эх сурвалжид тэмдэглэгдэж анхны улсаа байгуулсан тухай ажээ. Харин анхны улсаа байгуултлаа Хvннv Сяньби Жужан зэрэг монгол угсааны гvрний бvрэлдхvvнд байж тємрєєр алба барьж байсан тухай бас Жужан гvрнийг бослого гарган мєхєєж боол барлаг аймгаас єєрийн эзэд байсан Монголчуудын євгийг эрхшээлдээ оруулсан талаар мэдээ материал бага аж.Тvрэгийн улстай холбоотой чулуун хєшєє элдэв хиргэсvvр монгол нутгаар арвин бєгєєд энэхvv vзэсгэлэнд монголоос олдсон зvйлсийн зураг дуураймал бас эх хувь зэрэг олон vзвэр таьжээ. Vvний дараа Тvрэгvvд бас Уйгурийн хаант улс бас Хиргисийн хаант улсыг Монголын нутагт байгуулж улмаар дотоодын зєрчил ба Монголын Хятан улсад цохигдон баруун тийш одоогийн Казахстан Иран Ирак Азербайжан Афганистаны нутаг луу нvvж vлдсэн нь Шинжааны Уйгурууд болсон аж. Ер нь Монголд Тvрэгийн байгуулсан улсууд тэдний эзэлж байсан байр суурийг зvйрлvvлж хэлбэл одоогийн Шинжааны Хасаг хvмvvс хvчийг олж Монголын тєрийг эзэлж хэсэг хугацаанд эзэрхэж байгаад буцаад Монголчууд хvчийг олох vед хэсэг нь vлдэж хэсэг нь Шинжааны Уйгур ба Казахстан луу гараад явсан мэт дvр зураг буудаг. Энд би дээрх хасаг хvмvvсийг гомдоох гэсэнгvй харин Тvрэг Монголын тvvх дээр толгой эргэчихдэг хvмvvст жишээ болгов. Харин жилийн ємнє Исмаил гэх хасаг тvvхч Тvрэгийн Монгол дахь эзэлж байсан байр суурийг арай хэтрvvлэн бичсэн нь Єнєєдєр сонин дээр гарч байсан нь хэтэрхий єрєєсгєл санагдаж байсан.Vзэсгэлэнгийн танхимийн дараагийн хэсэгт дээрх Тvрэгvvд Иранд очиж улс байгуулсан тухай аж. Харин Монгол угсааны Хар Хятан гэж нэрлэгдэн Хятан улс Алтан улсад цохигдож байх vед байгуулагдсан Монгол хэлтэй улсыг Тvрэгийн байгуулсан бас нэг улс мэтээр vзvvлсэн нь тvvхийг гуйвуулж Тvрэгийг єргєжээ.Энэ бас юу ч биш байжээ. Гуравдугаар танхимд Доголон Тємєр Хааны маань байгуулсан Улс нь бас Тvрэгийн байгуулсан улс болоод явчихлаа. Самарканд хотноо бунхан дээрээ Алун Гоо хатны домгийг сийлж алхам тутамдаа Монгол гэдгээрээ бахархаж Чингисийн угсааны гvнжтэй гэрлэж єєрийгєє Алтан Ургийн Хvргэн гэж нэрлэдэг бас ач хvv Бабур нь Энэтхэгт байгуулсан улсаа Могул буюу Монгол гэж нэрлэсэн хvнийг Тvрэгийн хаан болгож орхидог хvмvvс аж. Ер нь Чингис хааны цэрэг Хорезмийг мєхєєж тєв азийг эзэлж тvvний бага хvv Тулуйн хvv Хvлэгэ хаан Ирак Иранийг эзэлснээр энэ орон зайд 1219 оноос 1450 он хvртэл Тvрэг биш Монгол хvн эзэн сууж байсан билээ. Тvрэгийн нэг улс нь болох Сельжvк нь Монголийн харьяанд 1234 орж vстсан бол Тvрэгийн бахархал Оттаман vлс нь байгуулагдаад удалгvй Доголон Тємєр Хааны цэрэгт цохигдож тvvний vлсыг мєхтєл 1444 он хvртэл ор сураггvй алга болсон нь тvvхийн vнэн билээ. Ингээд 1219 оноос 1444 он хvртэл Тvрэгийн тvvх тасарсаныг Монголын байгуулсан улс Монголын vлдээсэн тvvхийн vзвэрийг ашиглаад нєхєж гаргаж ирсэн байх юм. Арга ч vгvй биз Тvрэгийн 1000 жилийн баатарлаг тvvхийг харуулах гэхээр 250 жил нь Монголын тvvхийн сvvдэрт дарагдаж орхихоор нь Монголын байгуулсан улс монголтой холбоотой эд баримтыг єєрийн мэтээр танилцуулжээ.Хар бэхт Мухамед гэх зураачийн зургаар бvрдсэн бас нэг танхимын бахдалтай vзvvлж - энэ хvн бол Тvрэгийн Леонардо Винчи гэж. Харин нєгєє зураач нь дандаа л Иранд тєвтэй 1260 оноос 1358 онд байсан Монголийн Ил Хааны Улсын Хаад Ноёд Хатадыг зурсан байх аж. Миний бодлоор энэхvv зураач Монголхvн байсан эсвэл Мoнголын Хааны ордны зураач байсан байх. Дээрх зургуудыг Монгол гэж нэрлээгvй харин нvvдэлчид гэж нэрлэсэн аж. Тvvхийн vнэнийг нь хулгайлаад зогсохгvй урлагийн бvтээлийг нь бас єєрийн мэтээр баруунд суртачлах аж.Энэ vзэсгэлэнд бас Монгол бичгээр бичсэн 13 зууны vзвэр маш их аж. Дээрх vзвэрvvдийг Уйгар бичгийн дурсгал гэжээ. Гэтэл Монгол бичиг босоо уйгар босоо. Цаад санаа нь Уйгар нь тvрэг болохоор бас манай бичгээр бичсэн зvйл тvрэгийн юм болохыг vзлээ. Ийнхvv Тvрэгийн 1000 жилийн нvvдэл хэмээх vзэсгэлэн тvvхийрчээ.Дашрамд хэлэхэд Иран болон дундад азид vлдсэн Монголын тvvхийн эд зvйлс арвин бєгєєд Рашид Ал Дин болох Монгол эрдэмтдийн бичсэн Судрын Чуулган миний мэдэхээр дэлхийн хамгийн vнэтэй ном одоо болсон. Єнгєрсєн жил Их Британийн баячуулын жагсаалтад эхний 10 бичигдсэн Халили гэх Иран гаралтай хvний цуглуулгад байгаа нэг сайн хувь нь 200 сая долларын vнэтэй гэж бичсэн байсан санагдана. Мєн энэ vед бичигдсэн Ата Малик Жувейнийн Ертєнцийг Байлдан дагуулагчын тvvх ном ч асар vнэт бvтээл билээ.Урлаг талаасаа монголчууд дундад ази болон Исламын урлагт маш том шинэчлэл хийсэн бєгєєд vлдээсэн єв нь Монгол нутагт vлдэж хоцорсноос арвин ч байж магад. Vvнтэй холбоотой зураг дурсгал харах vзэх хvн интернэт дээр хайлт хийгээд vзэхэд єєрсдєє ойлгох байх.Тєгсгєлд нь хэлэхэд энэхvv vзэсгэлэнг Тvрэгийн банкууд нь ивээн тэтгэж гаргажээ. Энэ дайны vзэсгэлэнг гаргаад Монголчууд гэж нэрлээд уншаад дуусахгvй бахархаад барахгvй Эх сайхан эртний тєрт ёсны 2500 жилийн тvvх уламжлалаа 200 жилийн тvvхтэй Америкээс авахуулаад ойгоос бууж vлс байгуулаад удаагvй байгаа Африкт хvргэж vнэнийг олох юмсан.
Оруулсан Огноо: 2005-04-08 Уншсан тоо: 3472
O.Батбаяр, Лондон, Их Британи
Лондoнгийн Рояал Академи (Royal Academyof Arts) гэх vзэсгэлэнгийн танхимд Тvрэгvvд ба "Нэг мянган жилийн нvvдэл" гэсэн нэртэй том vзэсгэлэн гарч 3 сар гаран олон хvний анхаарал татлаа.Vзэсгэлэн дуусахаас арваад хоногийн ємнє зорьж очлоо. Гадна билет авахаар дугаарлан зогсох хvний тоо олон бєгєєд vзээд гарч байгаа vзэхээр ирэх хvний тоо vл тасрах аж. Авгай бас охиноо дагуулаад ороод явчихлаа.Миний дотор нэг эргэлзээ байсан юм. Учир юv бэ гэвэл vзэсгэлэнтэй холбоотой хэвлэл суртачилгаа дээр Монголтой холбоотой зvйлvvд их яваад байсан болохоор монголын тvvхийн холбогдолтой зvйлс хэр байх бол тvvнийг яаж тайлбарлаж байгааг харах санаа байлаа.Би алдсангvй vнэхээр Монголын тvvхийн холбогдолтой зvйлс арвин тавигджээ.Vзэсгэлэнгийн танхимийн нэгдvгээр хэсэгт Тvрэгийн гарал vvслийг харуулсан баримт материал тавигджээ. Манай эриний 535 оноос Тvрэг нэртэй хvмvvс Хятадийн эх сурвалжид тэмдэглэгдэж анхны улсаа байгуулсан тухай ажээ. Харин анхны улсаа байгуултлаа Хvннv Сяньби Жужан зэрэг монгол угсааны гvрний бvрэлдхvvнд байж тємрєєр алба барьж байсан тухай бас Жужан гvрнийг бослого гарган мєхєєж боол барлаг аймгаас єєрийн эзэд байсан Монголчуудын євгийг эрхшээлдээ оруулсан талаар мэдээ материал бага аж.Тvрэгийн улстай холбоотой чулуун хєшєє элдэв хиргэсvvр монгол нутгаар арвин бєгєєд энэхvv vзэсгэлэнд монголоос олдсон зvйлсийн зураг дуураймал бас эх хувь зэрэг олон vзвэр таьжээ. Vvний дараа Тvрэгvvд бас Уйгурийн хаант улс бас Хиргисийн хаант улсыг Монголын нутагт байгуулж улмаар дотоодын зєрчил ба Монголын Хятан улсад цохигдон баруун тийш одоогийн Казахстан Иран Ирак Азербайжан Афганистаны нутаг луу нvvж vлдсэн нь Шинжааны Уйгурууд болсон аж. Ер нь Монголд Тvрэгийн байгуулсан улсууд тэдний эзэлж байсан байр суурийг зvйрлvvлж хэлбэл одоогийн Шинжааны Хасаг хvмvvс хvчийг олж Монголын тєрийг эзэлж хэсэг хугацаанд эзэрхэж байгаад буцаад Монголчууд хvчийг олох vед хэсэг нь vлдэж хэсэг нь Шинжааны Уйгур ба Казахстан луу гараад явсан мэт дvр зураг буудаг. Энд би дээрх хасаг хvмvvсийг гомдоох гэсэнгvй харин Тvрэг Монголын тvvх дээр толгой эргэчихдэг хvмvvст жишээ болгов. Харин жилийн ємнє Исмаил гэх хасаг тvvхч Тvрэгийн Монгол дахь эзэлж байсан байр суурийг арай хэтрvvлэн бичсэн нь Єнєєдєр сонин дээр гарч байсан нь хэтэрхий єрєєсгєл санагдаж байсан.Vзэсгэлэнгийн танхимийн дараагийн хэсэгт дээрх Тvрэгvvд Иранд очиж улс байгуулсан тухай аж. Харин Монгол угсааны Хар Хятан гэж нэрлэгдэн Хятан улс Алтан улсад цохигдож байх vед байгуулагдсан Монгол хэлтэй улсыг Тvрэгийн байгуулсан бас нэг улс мэтээр vзvvлсэн нь тvvхийг гуйвуулж Тvрэгийг єргєжээ.Энэ бас юу ч биш байжээ. Гуравдугаар танхимд Доголон Тємєр Хааны маань байгуулсан Улс нь бас Тvрэгийн байгуулсан улс болоод явчихлаа. Самарканд хотноо бунхан дээрээ Алун Гоо хатны домгийг сийлж алхам тутамдаа Монгол гэдгээрээ бахархаж Чингисийн угсааны гvнжтэй гэрлэж єєрийгєє Алтан Ургийн Хvргэн гэж нэрлэдэг бас ач хvv Бабур нь Энэтхэгт байгуулсан улсаа Могул буюу Монгол гэж нэрлэсэн хvнийг Тvрэгийн хаан болгож орхидог хvмvvс аж. Ер нь Чингис хааны цэрэг Хорезмийг мєхєєж тєв азийг эзэлж тvvний бага хvv Тулуйн хvv Хvлэгэ хаан Ирак Иранийг эзэлснээр энэ орон зайд 1219 оноос 1450 он хvртэл Тvрэг биш Монгол хvн эзэн сууж байсан билээ. Тvрэгийн нэг улс нь болох Сельжvк нь Монголийн харьяанд 1234 орж vстсан бол Тvрэгийн бахархал Оттаман vлс нь байгуулагдаад удалгvй Доголон Тємєр Хааны цэрэгт цохигдож тvvний vлсыг мєхтєл 1444 он хvртэл ор сураггvй алга болсон нь тvvхийн vнэн билээ. Ингээд 1219 оноос 1444 он хvртэл Тvрэгийн тvvх тасарсаныг Монголын байгуулсан улс Монголын vлдээсэн тvvхийн vзвэрийг ашиглаад нєхєж гаргаж ирсэн байх юм. Арга ч vгvй биз Тvрэгийн 1000 жилийн баатарлаг тvvхийг харуулах гэхээр 250 жил нь Монголын тvvхийн сvvдэрт дарагдаж орхихоор нь Монголын байгуулсан улс монголтой холбоотой эд баримтыг єєрийн мэтээр танилцуулжээ.Хар бэхт Мухамед гэх зураачийн зургаар бvрдсэн бас нэг танхимын бахдалтай vзvvлж - энэ хvн бол Тvрэгийн Леонардо Винчи гэж. Харин нєгєє зураач нь дандаа л Иранд тєвтэй 1260 оноос 1358 онд байсан Монголийн Ил Хааны Улсын Хаад Ноёд Хатадыг зурсан байх аж. Миний бодлоор энэхvv зураач Монголхvн байсан эсвэл Мoнголын Хааны ордны зураач байсан байх. Дээрх зургуудыг Монгол гэж нэрлээгvй харин нvvдэлчид гэж нэрлэсэн аж. Тvvхийн vнэнийг нь хулгайлаад зогсохгvй урлагийн бvтээлийг нь бас єєрийн мэтээр баруунд суртачлах аж.Энэ vзэсгэлэнд бас Монгол бичгээр бичсэн 13 зууны vзвэр маш их аж. Дээрх vзвэрvvдийг Уйгар бичгийн дурсгал гэжээ. Гэтэл Монгол бичиг босоо уйгар босоо. Цаад санаа нь Уйгар нь тvрэг болохоор бас манай бичгээр бичсэн зvйл тvрэгийн юм болохыг vзлээ. Ийнхvv Тvрэгийн 1000 жилийн нvvдэл хэмээх vзэсгэлэн тvvхийрчээ.Дашрамд хэлэхэд Иран болон дундад азид vлдсэн Монголын тvvхийн эд зvйлс арвин бєгєєд Рашид Ал Дин болох Монгол эрдэмтдийн бичсэн Судрын Чуулган миний мэдэхээр дэлхийн хамгийн vнэтэй ном одоо болсон. Єнгєрсєн жил Их Британийн баячуулын жагсаалтад эхний 10 бичигдсэн Халили гэх Иран гаралтай хvний цуглуулгад байгаа нэг сайн хувь нь 200 сая долларын vнэтэй гэж бичсэн байсан санагдана. Мєн энэ vед бичигдсэн Ата Малик Жувейнийн Ертєнцийг Байлдан дагуулагчын тvvх ном ч асар vнэт бvтээл билээ.Урлаг талаасаа монголчууд дундад ази болон Исламын урлагт маш том шинэчлэл хийсэн бєгєєд vлдээсэн єв нь Монгол нутагт vлдэж хоцорсноос арвин ч байж магад. Vvнтэй холбоотой зураг дурсгал харах vзэх хvн интернэт дээр хайлт хийгээд vзэхэд єєрсдєє ойлгох байх.Тєгсгєлд нь хэлэхэд энэхvv vзэсгэлэнг Тvрэгийн банкууд нь ивээн тэтгэж гаргажээ. Энэ дайны vзэсгэлэнг гаргаад Монголчууд гэж нэрлээд уншаад дуусахгvй бахархаад барахгvй Эх сайхан эртний тєрт ёсны 2500 жилийн тvvх уламжлалаа 200 жилийн тvvхтэй Америкээс авахуулаад ойгоос бууж vлс байгуулаад удаагvй байгаа Африкт хvргэж vнэнийг олох юмсан.
Subscribe to:
Posts (Atom)
