Мэдээ
Их Британийн нэгэн томоохон сонины саяхны дугаарт Монголчууд голъфийг үндэслэсэн гэж үү, хэмээсэн нэгэн нийтлэл гарчээ. Хятадын дэлхийд нэртэй Палас музей болон Хятадын Гольфийн холбоо хамтран 2 жил гаран судалгаа хийсний эцэст дээрх мэдэгдлийг хийжээ. Тэд 13 зууны үеийн нэгэн Монгол хаан гольфтей төстэй БӨМБӨГ ЦОХИХ хэмээх тоглоомыг тоглож байгаа зургийг үүнийхээ нотолгоо болгон тавьжээ. Зураг дээр монгол дээл гуталтай нэгэн хаан гольфийн цохиураар цохиж байх бөгөөд эргэн тойронд нь зарц нар нь бололтой хүмүүс харан зогсох аж. Хятадууд дээрх БӨМБӨГ ЦОХИХ хэмээх тоглоомын 1282 онд зохиогдсон дүрмийг бас олж танилцуулсан байна. Шотландад 1400 оны орчимд үүссэн хэмээн үздэг гольфийг ийнхүү монголчууд тэднээс өмнө тоглож байсан бөгөөд хэрхэн европт ирж дэлгэрсэн бол гэсэн асуултад дээрх судлаачид монголчууд европд хятадын дарь, хэвлэлийн технологийг авчирсаны адил замаар ирсэн байхыг үгүйсгэхгүй хэмээжээ. Дээрх баг мөн тэр үеийн цохиур болон бөмбөгийг дууриалган үйлдэж хүмүүст сонирхуулжээ. Хубилай хааны үед ордонд тоглож байсан поло тоглодог байсны баримтыг дэлхий нэгэнтээ сайн мэддэг бол тэнд бас монголчууд гольф тоглодог байсан болж таарлаа. Бидний дээдэс одоогийн дэлхийн дээдсийн зугаа гаргадаг тоглоомоор 800 жилийн өмнө тоглож байжээ.
O. Batbayar londongoos
Tuesday, 16 October 2007
Британы сонин дээр гарсан монголын тухай сонирхолтой нийтлэлүүд
монгол цэргийн талаар
http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/relationships/article2067532.ece
өндөр монгол эрийн талаар
http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2080188.ece
монголчууд гольфийг үндэслэсэн үү
http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article709878.ece
монгол сумо
http://sport.guardian.co.uk/columnists/story/0,10260,935230,00.html
http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/relationships/article2067532.ece
өндөр монгол эрийн талаар
http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2080188.ece
монголчууд гольфийг үндэслэсэн үү
http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article709878.ece
монгол сумо
http://sport.guardian.co.uk/columnists/story/0,10260,935230,00.html
Тамхичидтай дайн зарлах цаг болжээ буюу Тамхийг олон нийтийн газар татахыг хориглох хууль батлах цаг болжээ
Тамхичидтай дайн зарлах цаг болжээ буюу Тамхийг олон нийтийн газар татахыг хориглох хууль батлах цаг болжээ
Яагаад Европ Америкийн олон орнууд Тамхины асуудлыг хурцаар тавьж тамхийг олон нийтийн газар татах асуудлыг хориглох болсоны нэгэн шалтгаан нь сүүлийн үеийн олон судалгаагаар тамхины утаа зөвхөн тамхичнаа биш бас хажуу дахь хүнээ хүчтэй хордуулж байгааг нотолсон явдал билээ. Англи улс энэ 2 сарын 14 нээс Олон нийтийн газар таихи татахыг хориглох хулиа баталлаа.
Саяхныг хүртэл томоохон Тамхины үйлдвэрлэгчид Тамхины талаархи судалгаануудыг нуун дарагдуулах буюу судалгааны үр дүнгээс юуг нь хэвлэх юуг нь хэвлэхгүй байхад нөлөөлж байсан явдал юм. Үүний нэг жишээ нь Philip Morris компани Германд судлаачдын баг бүрэлдүүлж, судалгааны үр дүн Philip Morris- ийн бизнест нөлөөлхгүй байхаар зохицуулж чадсан байсныг Лондонгийн Их сургуулийн судлаач профессор Мартин МкКее 2002 онд гаргаж олон нийтэд ил болгосон юм . Тэрээр хэлэхдээ Тамхиний томоохон компаниуд судалгаанаас пассив смокинг буюу тамхичны эргэн тойрны хүмүүс хэрхэн хордож байгаа хэсгийг нийтлүүлэхгүй байхад маш их мөнгө хүч зарцуулж байсан нь нотлогдсон юм. Үүний тулд тэд судлаачдыг, хэвлэн нийтлэгчдийг худалдан авч, улмаар хэвлэгдэж чадсан судалгааны үр дүнг бодит биш хэмээн олон нийтэд итгүүлэх ажлыг маш амжилттай явуулсанаас саяхныг хүртэл тамхичны орчны хүмүүс хэрхэн хордож байгаа үнэн дүр зураг нууцлагдаж чаджээ.
Дэлхийн эрүүл мэндийн томоохон сэтгүүлүүд дээр хэвлэгдэж , судалгааны үр дүн нь үнэн бодит хэмээн нотлогдсон сүүлийн үеийн олон судалгаагаар тамхины утаа тамхичнаасаа илүү орчны хүмүүсийг ямар хүчтэйгээр хордуулж байгаа нь улам илүү тодрох боллоо. Тамхичны эхнэр хөхний хавдраар, уушигны хавдраар бас зүрхний инфарктаар өвчлөх явдал эрс нэмэгддэг бол тамхичин ээжээс төрсөн хүүхэд жин бага, амьсгалын замын өвчнөөр өвчлөмтгий бөгөөд тамхичны ахлах насны хүүхдүүд депресст өртөмтгий болохыг бас нотолж амжжээ. Швэдэд хийсэн судалгаагаар эцэг эх нь тамхичин ба тамхичин биш айлын хүүхдүүдийн цусанд дахь никотны хэмжээ 200 хувиар ялгаатай байгааг гаргаж иржээ. Зарим судалгаагаар тамхичин айлын тэжээвэр нохой муурнууд ч богино настай өвчлөмтгий гарч байгаа аж. Эхнэр нь тамхичин бол эр нь бэлгийн сулралтай болчих магадлал байгааг ч зарим судалгаагаар тогтоожээ. Тамхичин эрүүл мэндээрээ өөрөө хохирч үеийхнээсээ 10-20 насаар бага насалж, эрт залуудаа татаж эхэлсэн бол уушигны хавдарт өртөмтгий болж, дээр дурдсан зүрхийн инфаркт, ходоод, нарийн бүдүүн гэдэсний шархлаагаар өвчилж, астма, төвөнхийн үрэвсэл хавдар тамхичдын дунд өндөр гарч, бас бэлгий сулралтай болох бөгөөд ер нь тамхитай холбоогүй өвчлөл үлдээгүй төдийгүй зарим судлаачид ууц нуруугаар өвдөж хатгадаг хүмүүс бүгд тамхичид байгааг нотолжээ. Их британид хийсэн судалгаагаар архаг тамхичид харааны болон цээжний ой тогтоолт муу байгааг нотолсон бол, гэмтлийн эмнэлэгт ясаа хугалаад ирсэн өвчтөнүүдээс тамхичдын ясны бороололт муу байгааг нотолж үүний шалтгаан нь никотин ясны бороолотод чухал үүрэгтэй минералууд болон витамины зөөвөрлөлтийг багасгаж байгааг нотолсон бол, Шведэд хийсэн судалгаагаар сэтгэцийн шизофрени өвчний сэдрэлт нь архаг тамхичдын дунд элбэг байгааг нотолсон байна. АНУ-ын Филаделпид 7000 оюутан хамрагдсан судалгаагаар таихичин оюутнууд сурлагын хамгийн муу дүн үзүүлж байгааг нотолж тамхичид хар тамхи хэрэглэгч болох хамгийн өндөр магадлалтай байгааг харуулжээ.
Товчхондоо Тамхичин хүн өөртэйгээ цуг гэр бүл үр хүүхэд, бас цун ажилладаг хүмүүсээ, хажуугаараа өнгөрөх танихгүй хүнтэй цуг нь зөвхөн амьсгалын замын төдийгүй эрхтэн төдийгүй бусад бүх л эрхтэн систем үүнээс сэтгэц, хоол боловсруулах, цусны эргэлтийн төдийгүй хөдөлгөөний эрхтэн булчин ясыг нь хүртэл хордуулж байдаг хорт утааны яндан болох нь тод харагдаад байх юм.
Олон нийтийн газар тамхи татахыг хориглох хуулийг анхлан АНУ-ын муж улсад хэрэгжүүлсэн бөгөөд удалгүй Ирланд Финланд, Итали, Шинэ Зеланд, Норвег хэрэгжүүлж Их Британид энэ 3 сараас Шотландад хэрэгжүүлсэн бөгөөд Англид хойтонгийн 7 сараас хэрэгжүүлж эхлэх аж. Улс болгон өөрийн онцлогтойгоор хуулийг батлан хэрэгжүүлэх хугацаа болон цагийг нарийн тооцдог аж. Жишээ нь Шотландад 3 сард гадаа дулаарч хүмүүс гадаа тамхи татах боломжтой болсон үед хуулийг хэрэгжүүлж эхэлсэн бөгөөд хагас бүтэн сайнд эхлүүлсэн нь тамхичдыг амралтын өдрүүдэд зөвхөн гадаа тамхи татаж заншуулах гэсэн хэрэг аж. Ирланд гэхэд Айриш пуб-аараа зартай газрын хувьд пуб-нд тамхи татахыг хориглох нь бизнес эрхлэгчдэд ихээхэн хохиролтой хэмээн эсэргүүцэл их гарсан боловч бодит байдал дээр орлогод нөлөөлөөгүй аж. Англид олон нийтийн газар татахыг зохицуулахдаа хувийн машинд татахыг зөвшөөрч харин компаны бүртгэлтэй машинд татахыг хориглосон нарийн зохицуулалт хийсэн төдийгүй зөвхөн гишүүд нь ордог хувийн клубуудын эсэргүүцлийг үл харгалзан тэнд тамхи татахыг хориглосон аж. Хууль зөрчигчдөд мөнгөн торгууль ноогдуулж шаардлагатай бол баривчлах аж. Америкийн Калифорни мужид Олон нийтийн газар тамхи татахыг хориглох хуулийг анхлан хэрэгжүүлсэнээс хойш 2 жилийн дараа хийсэн судалгаагаар хүн амын 75 хувь нь энэхүү хуулийг сайшаасан тоо гарчээ.
Манай улс надад олдсон тоогоор 2001 онд 115 төрлийн 2.6 сая блок тамхи импортоор оруулж ирсэн нь иргэн бүр нэг блок тамхи татсан гэсэн үг болжээ. Энэ нь 1999 оныхтой харьцуулахад 30 хувиар өссөн бөгөөд саяхнаас өөртөө үйлдвэрлэдэг болсоныг оруулж тооцвол овоо өссөн тоо гарах байх. Тамхин дээр ноогдуулах татварыг нэмж үнийг өсгөж , насанд хүрээгүй хүнд худалдахыг хориглох нь бас чухал байх. Их Британид хайрцаг тамхи 10000 орчим төгрөгний үнэтэй бол Монголд 500 төгрөгөөр тамхи авч болж байна. Манай улс тамхийг суртачлахыг хориглосон хууль баталсан нь сайшаалтай болвч тамхины эсрэг сөрөн суртачилгааг хийхгүй байгаа төдийгүй тамхи таталтын тархалтын талаар тодохой судалгаа алга байна. Европын холбооноос 4 сарын 12 нд Герман болон Люксембург улсуудыг Тамхины зар суртачилгааны хуулийг хориглосон хуулиа батлахгүй байгаатай холбогдуулан сануулга явуулсан бөгөөд Тамхитай тэмцэх талаар сүүл мушгиж байгаа оронд Герман багтаж байна. Үүнтэй адил Монголд хэрэглэж байгаа Тамхин дээр бичсэн Тамхи таны насыг богиносгоно гэх зэрэг модон үгтэй суртачилгааг арай бодитоор жишээлбэл тамхичны уушигны зураг ч юмуу, эсвэл хүнд хүрэх үгээр аль эсвэл тамхинаас шалтгаалсан нас баралт, өвчлөлийн тоонуудыг нийтлэх мөн хошин зургуудаар ч хүргэх өөр аргуудыг бодмоор. Мөн залуусыг тамхичин болгохоос сэргийлэх сургалт суртачилгаа үгүйлэгдэж байнаа. Америкад залууст зориулсан хүчирхэг зар суртачилгаа нэг жилийн дотор 300000 залуусыг тамхичин болохоос сэргийлж чадсан тоог саяхан нийтэлж байна.
Олон нийтийн газарт тамхи татахыг хориглох гадны орнуудын хуулийг судлан өөрийн хуулийг батлахад оройтоно уу гэхээс эртдэхгүй болжээ. Тамхийг албан газар, хоолны газар цэнгээний газар татахыг хориглох нь тамхичдыг шахах төдийгүй шинээр татаж эхлэгчдэд тамхи татах орон зайгүй болгосноороо шинээр тамхичид төрөн гарах замыг хаах юм.
Хүний Их Эмч О. Батбаяр Лондонгоос бичиж ирүүлжээ
Яагаад Европ Америкийн олон орнууд Тамхины асуудлыг хурцаар тавьж тамхийг олон нийтийн газар татах асуудлыг хориглох болсоны нэгэн шалтгаан нь сүүлийн үеийн олон судалгаагаар тамхины утаа зөвхөн тамхичнаа биш бас хажуу дахь хүнээ хүчтэй хордуулж байгааг нотолсон явдал билээ. Англи улс энэ 2 сарын 14 нээс Олон нийтийн газар таихи татахыг хориглох хулиа баталлаа.
Саяхныг хүртэл томоохон Тамхины үйлдвэрлэгчид Тамхины талаархи судалгаануудыг нуун дарагдуулах буюу судалгааны үр дүнгээс юуг нь хэвлэх юуг нь хэвлэхгүй байхад нөлөөлж байсан явдал юм. Үүний нэг жишээ нь Philip Morris компани Германд судлаачдын баг бүрэлдүүлж, судалгааны үр дүн Philip Morris- ийн бизнест нөлөөлхгүй байхаар зохицуулж чадсан байсныг Лондонгийн Их сургуулийн судлаач профессор Мартин МкКее 2002 онд гаргаж олон нийтэд ил болгосон юм . Тэрээр хэлэхдээ Тамхиний томоохон компаниуд судалгаанаас пассив смокинг буюу тамхичны эргэн тойрны хүмүүс хэрхэн хордож байгаа хэсгийг нийтлүүлэхгүй байхад маш их мөнгө хүч зарцуулж байсан нь нотлогдсон юм. Үүний тулд тэд судлаачдыг, хэвлэн нийтлэгчдийг худалдан авч, улмаар хэвлэгдэж чадсан судалгааны үр дүнг бодит биш хэмээн олон нийтэд итгүүлэх ажлыг маш амжилттай явуулсанаас саяхныг хүртэл тамхичны орчны хүмүүс хэрхэн хордож байгаа үнэн дүр зураг нууцлагдаж чаджээ.
Дэлхийн эрүүл мэндийн томоохон сэтгүүлүүд дээр хэвлэгдэж , судалгааны үр дүн нь үнэн бодит хэмээн нотлогдсон сүүлийн үеийн олон судалгаагаар тамхины утаа тамхичнаасаа илүү орчны хүмүүсийг ямар хүчтэйгээр хордуулж байгаа нь улам илүү тодрох боллоо. Тамхичны эхнэр хөхний хавдраар, уушигны хавдраар бас зүрхний инфарктаар өвчлөх явдал эрс нэмэгддэг бол тамхичин ээжээс төрсөн хүүхэд жин бага, амьсгалын замын өвчнөөр өвчлөмтгий бөгөөд тамхичны ахлах насны хүүхдүүд депресст өртөмтгий болохыг бас нотолж амжжээ. Швэдэд хийсэн судалгаагаар эцэг эх нь тамхичин ба тамхичин биш айлын хүүхдүүдийн цусанд дахь никотны хэмжээ 200 хувиар ялгаатай байгааг гаргаж иржээ. Зарим судалгаагаар тамхичин айлын тэжээвэр нохой муурнууд ч богино настай өвчлөмтгий гарч байгаа аж. Эхнэр нь тамхичин бол эр нь бэлгийн сулралтай болчих магадлал байгааг ч зарим судалгаагаар тогтоожээ. Тамхичин эрүүл мэндээрээ өөрөө хохирч үеийхнээсээ 10-20 насаар бага насалж, эрт залуудаа татаж эхэлсэн бол уушигны хавдарт өртөмтгий болж, дээр дурдсан зүрхийн инфаркт, ходоод, нарийн бүдүүн гэдэсний шархлаагаар өвчилж, астма, төвөнхийн үрэвсэл хавдар тамхичдын дунд өндөр гарч, бас бэлгий сулралтай болох бөгөөд ер нь тамхитай холбоогүй өвчлөл үлдээгүй төдийгүй зарим судлаачид ууц нуруугаар өвдөж хатгадаг хүмүүс бүгд тамхичид байгааг нотолжээ. Их британид хийсэн судалгаагаар архаг тамхичид харааны болон цээжний ой тогтоолт муу байгааг нотолсон бол, гэмтлийн эмнэлэгт ясаа хугалаад ирсэн өвчтөнүүдээс тамхичдын ясны бороололт муу байгааг нотолж үүний шалтгаан нь никотин ясны бороолотод чухал үүрэгтэй минералууд болон витамины зөөвөрлөлтийг багасгаж байгааг нотолсон бол, Шведэд хийсэн судалгаагаар сэтгэцийн шизофрени өвчний сэдрэлт нь архаг тамхичдын дунд элбэг байгааг нотолсон байна. АНУ-ын Филаделпид 7000 оюутан хамрагдсан судалгаагаар таихичин оюутнууд сурлагын хамгийн муу дүн үзүүлж байгааг нотолж тамхичид хар тамхи хэрэглэгч болох хамгийн өндөр магадлалтай байгааг харуулжээ.
Товчхондоо Тамхичин хүн өөртэйгээ цуг гэр бүл үр хүүхэд, бас цун ажилладаг хүмүүсээ, хажуугаараа өнгөрөх танихгүй хүнтэй цуг нь зөвхөн амьсгалын замын төдийгүй эрхтэн төдийгүй бусад бүх л эрхтэн систем үүнээс сэтгэц, хоол боловсруулах, цусны эргэлтийн төдийгүй хөдөлгөөний эрхтэн булчин ясыг нь хүртэл хордуулж байдаг хорт утааны яндан болох нь тод харагдаад байх юм.
Олон нийтийн газар тамхи татахыг хориглох хуулийг анхлан АНУ-ын муж улсад хэрэгжүүлсэн бөгөөд удалгүй Ирланд Финланд, Итали, Шинэ Зеланд, Норвег хэрэгжүүлж Их Британид энэ 3 сараас Шотландад хэрэгжүүлсэн бөгөөд Англид хойтонгийн 7 сараас хэрэгжүүлж эхлэх аж. Улс болгон өөрийн онцлогтойгоор хуулийг батлан хэрэгжүүлэх хугацаа болон цагийг нарийн тооцдог аж. Жишээ нь Шотландад 3 сард гадаа дулаарч хүмүүс гадаа тамхи татах боломжтой болсон үед хуулийг хэрэгжүүлж эхэлсэн бөгөөд хагас бүтэн сайнд эхлүүлсэн нь тамхичдыг амралтын өдрүүдэд зөвхөн гадаа тамхи татаж заншуулах гэсэн хэрэг аж. Ирланд гэхэд Айриш пуб-аараа зартай газрын хувьд пуб-нд тамхи татахыг хориглох нь бизнес эрхлэгчдэд ихээхэн хохиролтой хэмээн эсэргүүцэл их гарсан боловч бодит байдал дээр орлогод нөлөөлөөгүй аж. Англид олон нийтийн газар татахыг зохицуулахдаа хувийн машинд татахыг зөвшөөрч харин компаны бүртгэлтэй машинд татахыг хориглосон нарийн зохицуулалт хийсэн төдийгүй зөвхөн гишүүд нь ордог хувийн клубуудын эсэргүүцлийг үл харгалзан тэнд тамхи татахыг хориглосон аж. Хууль зөрчигчдөд мөнгөн торгууль ноогдуулж шаардлагатай бол баривчлах аж. Америкийн Калифорни мужид Олон нийтийн газар тамхи татахыг хориглох хуулийг анхлан хэрэгжүүлсэнээс хойш 2 жилийн дараа хийсэн судалгаагаар хүн амын 75 хувь нь энэхүү хуулийг сайшаасан тоо гарчээ.
Манай улс надад олдсон тоогоор 2001 онд 115 төрлийн 2.6 сая блок тамхи импортоор оруулж ирсэн нь иргэн бүр нэг блок тамхи татсан гэсэн үг болжээ. Энэ нь 1999 оныхтой харьцуулахад 30 хувиар өссөн бөгөөд саяхнаас өөртөө үйлдвэрлэдэг болсоныг оруулж тооцвол овоо өссөн тоо гарах байх. Тамхин дээр ноогдуулах татварыг нэмж үнийг өсгөж , насанд хүрээгүй хүнд худалдахыг хориглох нь бас чухал байх. Их Британид хайрцаг тамхи 10000 орчим төгрөгний үнэтэй бол Монголд 500 төгрөгөөр тамхи авч болж байна. Манай улс тамхийг суртачлахыг хориглосон хууль баталсан нь сайшаалтай болвч тамхины эсрэг сөрөн суртачилгааг хийхгүй байгаа төдийгүй тамхи таталтын тархалтын талаар тодохой судалгаа алга байна. Европын холбооноос 4 сарын 12 нд Герман болон Люксембург улсуудыг Тамхины зар суртачилгааны хуулийг хориглосон хуулиа батлахгүй байгаатай холбогдуулан сануулга явуулсан бөгөөд Тамхитай тэмцэх талаар сүүл мушгиж байгаа оронд Герман багтаж байна. Үүнтэй адил Монголд хэрэглэж байгаа Тамхин дээр бичсэн Тамхи таны насыг богиносгоно гэх зэрэг модон үгтэй суртачилгааг арай бодитоор жишээлбэл тамхичны уушигны зураг ч юмуу, эсвэл хүнд хүрэх үгээр аль эсвэл тамхинаас шалтгаалсан нас баралт, өвчлөлийн тоонуудыг нийтлэх мөн хошин зургуудаар ч хүргэх өөр аргуудыг бодмоор. Мөн залуусыг тамхичин болгохоос сэргийлэх сургалт суртачилгаа үгүйлэгдэж байнаа. Америкад залууст зориулсан хүчирхэг зар суртачилгаа нэг жилийн дотор 300000 залуусыг тамхичин болохоос сэргийлж чадсан тоог саяхан нийтэлж байна.
Олон нийтийн газарт тамхи татахыг хориглох гадны орнуудын хуулийг судлан өөрийн хуулийг батлахад оройтоно уу гэхээс эртдэхгүй болжээ. Тамхийг албан газар, хоолны газар цэнгээний газар татахыг хориглох нь тамхичдыг шахах төдийгүй шинээр татаж эхлэгчдэд тамхи татах орон зайгүй болгосноороо шинээр тамхичид төрөн гарах замыг хаах юм.
Хүний Их Эмч О. Батбаяр Лондонгоос бичиж ирүүлжээ
Монгол Архидалт
МОНГОЛЧУУДЫН АРХИНЫ ТҮҮХ
Нүүдэлчин монголчууд хэрэглэж заншсан спиртийн агууламж багатай шимийн архи ба айрагаа зөв тохируулан хэрэглэдэг байсныг Карпини хотын жуулчин Жоны 1245 онд Монголд зорчсон тэмдэглэлээс харагддаг бөгөөд энэ нь Чингис Хааны Их засаг хуульд архины хэрэглээг зохицуулсан заалт оруулан мөрдсөний үр дүн юм. Харин архинаас болж хохирсон Монголын түүхийн нэгэн томоохон хохирол бол Өгэдэй хаан 1242 онд архи ууж байгаад амиа алдсан нь Монголын эзэнт гүрний цаашдын хувь заяаг огцом өөрчилсөн үйл явдлын эхлэл болж улмаар Австрийн нийслэл Вена хотын үүдэн дээрээс Монгол цэргийг буцаахад хүргэсэн байдаг. Ийнхүү баруун европ Монгол цэргийн түрэмгийлэлээс азаар аврагдсан байдаг. Хаан албан ёсоор залгамжлагчаа тодорхойлоогүй байсан нь хаан ширээг олон ил эзэнгүйдүүлж улмаар алтан ургийханг Өгөдэй Цагаадайн удмыхан ба Зүч Тулуйн удмыхан гэсэн 2 бүлэгт хувааж тэдний хооронд хаан ширээний тэмцэл хурцдаж Монгол гүрнийг мөхөөх шууд эхлэл нь гадны хүчин зүйлээс биш харин Өгэдэй хааны бор дарсны асуудлаас болж үүссэн гэлтэй.
Үүний дараахь бас нэгэн эмгэнэлт явдал нь Хубилай хааны байгуулсан Юань гүрний хувь заяа аж. Хубилай хааныг нас барсны дараахь жилүүдэд ордонд хэвийн үзэгдэл болсон найр хурим архидалт нь олон бага хаадын аминд хүрсэн хуйвалдаанаар дуусч улмаар засгийн хүч суларч Юань гүрний мөхөлд хүргэхэд нэгэн хүчин зүйл болсон гэж түүхэнд тэмдэглэгджээ. Энэ удаа Хятадын ард түмэн монголын 100 жилийн дарлалаас аврагджээ.Юань гүрнийг мөхсөний дараагаар Монгол гүрнийг зүүн ба өмнөдөөс нь идэж эхэлсэн Манжууд шашны нөлөө ба дотоодын эвдрэлийг хөөрөгдөх аргыг хэрэглэн Монголыг эзэлж авсан байдаг. Харин Буриад, Тува Халимаг болон Зүүнгарын улсын бүрэлдхүүнд байсан одоогийн Алтайн хязгаар зэрэг монгол угсааны улсуудыг Оросууд хурдан бууны давуугаар эзэлж аваад Орос архиар угжин эрхшээлдээ байлгах аргыг хэрэглэжээ. Үүнтэй адил хувь тавилан Монгол гаралтай хэмээн генетикийн болон бусад судалгаагаар нотлогдсон Америкийн Индиан нарт бас тохиолдсон бөгөөд тэдний газар нутгийг булаан авахдаа америкчууд мөн л архидалтыг зэвсэгээ болгосон байдаг.Октябрын хувьсгал оросоос хатуу цагаан архитай хамт импортлогдсон болохоор монголчууд коммунист дэглэм тогтсон 70 жилд орос маягаар ажиллаж амьдарч бас ууж сурчээ. Харин ардчилсан хувьсгал дэлгүүрийн лангуун дээр архи давс хоёрыг л үлдээсэн нь ерээд оны төгсгөл хүртэлх шорвог он жилүүдийг архиар даруулах ганцхан сонголт олгосон аятай болж.Хятадын бүрэлдхүүнд автономит эрхтэй багтаж энэ зовлонт түүхийн 50 жилийн ойг гашуудан тэмдэглэсэн өвөрмонгол ах дүүс маань энэ үед бидэн шиг 38 градус биш харин 60 градусын хятад архинд түлэгдэнхэн эмгэнэлт хувь заяатайгаа эвлэрэн суужээ. Архидалтын түүхээс ийнхүү жишээ авсаны учир бол архидалт аливаа ард түмний түүхэнд гашуун мөрөө үлдээж хэдэн арван үе дамжин архины гашуун зовлонг амсаж болохыг сануулах гэсэн билээ. Хатгах сумнаас харьж буцдаггуй хатуужил ихт Монголчууд хар усны өмнө хальтирч унаад байдагийн бас харьж буцдаг шалтгаан юу билээ. Үүний хариултыг цааш мөшгөе.
АРХИНЫ АСУУУДАЛ АРАЙ УДАМД МИНЬ БАЙДАГ ЮМ БИШ БИЗ?
Архичины хүүхэд архичин болох магадлал маш өндөр байдаг нь аль эрт нотлогдсон төдийгүй чухам ямар генүүд нөлөөтэйг аль эрт эрдэмтэд тогтоосон аж. Харин монголчуудын хувьд үүн дээр бас нэг нэмж анхаарууштай зүйл гарч иржээ. Хэдийгээр Монголд хийгээгүй ч гэсэн Хятад Япон Тайван зэрэг орнуудад Монгол хүмүүсийг оролцуулан хийсэн судалгаагаар архи буюу этилийн спиртийг хүний элгэнд задлах alcohol dehydrogenases (ADHs) ферментийн идэвхтэй хэлбэрийн хянадаг ген ба aldehyde dehydrogenases (ALDHs) гэдэг ферментийг хянадаг генийн ALDH2*2 гэх хослолын тархац нь Монгол үндэстнүүдийн хувьд бусадтай харьцуулахад маш бага нь нотлогджээ. Энэ нь шууд утгаараа монголчууд этилийн спиртийг задалж нүүрс ус болгон хүний биеэс зайлуулах ёстой ферментийн дутагдалтай гэсэн үг болно. Этилийн спирт монгол хүний биед удаан хугацаагаар байж согтолт нь удаан үргэлжлэх ба хор долоочихсон амьтан шиг болчихдогын учир энэ аж. Өнгөрсөн жил Орост хийсэн Vladimir Nuzhny судалгаанд Москва хотоос түүвэрчлэн авсан 400 оюутнуудын 50 % нь Монгол цусныхан байх агаад тэд архийг 1.5 дахин удаан задалж байх агаад согтохоороо догшин ширүүн болдогоороо судалгаанд оролцсон бусад оюутнуудаас ялгарч байна гэдгийг нотолж тэрийг нь барууны эрдэмтэд хүлээн зөвшөөрсөн явдал нь дээрхийг давхар нотлох аж. Их Британийн нэр хүнд бүхий сонин үүнтэй холбогдуулж оросын архичид орос царайтай боловч генийн хувьд монгол аж гэж бичсэн нь барууны түүхчдийн хэлэх дуртай Наполеоны хэлсэн "Grattez le Russe, et vous trouverez le Tartare." гэдэг эртний үгийг нотолсон гэлтэй. Хамгийн харамсалтай нь ийм генийн бүтэцтэй хүмүүс архинд донтох улмаар архаг архичин болох генетикийн хүчин зүйлийн нөлөө байгааг бас хэсэг судлаачид архаг архичдын дунд хийсэн судалгаагаар нотолжээ. Ийнхүү бидний монголчууд бас бидэнтэй гарал нэгтэй Буриад, Тува, Өвөрмонгол ах дүүс маань төдийгүй Оросууд нийгмийн хүчин зүйлээс гадна удамшлын шалтгаанаар архинд дийлддэг аж..
АРХИ БА ГЭМТ ХЭРЭГ
Монгол үгийн санд АГСАМ ТАВИХ гэх нэгэн үг байх аж. Ууж согтуурсан нэгэн ухаанаа алдаж бусад луу үг хэлээр болон нударгаар довтлохыг хэлнэ. Бусад хэлэнд тэр согтсон байсан гэхээс бус агсам тавьсан гэх үг байхгүй бололтой. Ийнхүү бусдаас гаж согтож ухаанаа алдсан Монгол хүн өөрийгөө хянах чадвар доройтож гэмт хэрэг хийх нь элбэг аж. Энэ нь мөн дээр дурдагдсан этилийн спиртийг задлах ферменттэй холбоотой байж болох юм.Судалгаагаар Монгол улсад гарч буй нийт гэмт хэргийн 18.2 %,онц ноцтой гэмт хэргийн 90 орчим хувь нь согтуугаар үйлдэгддэг аж. Архийг гэмт хэрэг хийх зорилгоор ууж биеэ бэлтгэн хийж байгаа хэсэг байхаас гадна архи ууж ухаан мэдрэлээ алдсаны улмаас санаандгүйгээр гэмт хэрэг хийж буй бас нэгэн бүлэг байгаа аж. Архийг тогмол хэрэглэснээс архидалтын тодорхой үе шатанд хувь хүний зан чанарт өөрчлөлт орж өөрийгөө хянах чадваргүй болж байгаа нь гэмт хэрэг хийхэд ямар ч хүнийг бэлэн болгож байгаараа архидалт хэмээх энэхүү архаг өвчний аюул хичнээн ихийг харуулна. Бүртгэгдсэн гэмт хэргийн тоо 1990 онд 9060 байсан бол 1999 онд 23352 болж нэмэгджээ. Хэргийн улмаас нас барсан хүний тоо дээрх онуудад 553 байснаа 1281 болж нэмэгдэж шүүхээр ял шийтгүүлсэн хүний тоо 6035 байснаас 14255.Зах зээлийн системд шилжсэн 1990 – 2000 оны хооронд гарсан нас баралтын бүтцэд гарсан өөчлөлтөд хийсэн өөрийн судалгааг толилуулж байна.
Хүснэгт № 1а Хүснэгтийг О.Батбаяр
Хүснэгт № 1б Хүснэгтийг О.Батбаяр
Хүснэгтэд нас баралтыг насны ангилал ба хүйсээр үзүүлж зах зээлийн гарааны он 1991 онтой 1994 ба 1998 2000 оныг харьцуулан үзүүлжээ. Гол өөрчлөлт нь 24-54 насны эрчүүдийн нас баралт 1998 ба 2000 онд 50 % хүртэл нэмэгджээ. Физиологийн хувьд хамгийн эрүүл байх насны эрчүүд эрчимтэй хорогдсоны учир юүнд байна бэ?. Тэд ямар шалтгааны улмаас нас барж байна бэ?.Хүснэгт №3 ба № 4 дугаарт нас баралтад гарсан өөрчлөлтийг шалтгаанаар харуулав. Өвчний ангилал доторхи хамгийн анхаарал татсан хэсэг бол External causes хэсэг юм. Хүснэгт №2а ба 2б Олон улсын өвчний одоогийн ангилалаар энэхүү хэсэгт осол, гэмтэл, гэмт хэрэг зэрэг гадны шалтгаант хүчин зүйлээс шалтгаалан нас барагсадыг оруулж байна. Хүснэгт № 2а Хүснэгтийг О.Батбаяр
Хүснэгт №2б
1990
1992
1994
1996
1998
1999
2000
2001
2002
2003
total death
16401
17421
15000
15122
14573
14996
14236
14555
14933
15130
Death due to external causes
792
1359
1416
1524
1631
1862
1817
1809
1969
2089
Хүснэгтийг О.Батбаяр
Хүснэгт № 3а Age standardised death ratio per 100000 at age 15-34, 35-64 years for selected causes of death among men
15-34 men
35-64 men
1994/1991
1998/1991
2000/1991
1994/1991
1998/1991
2000/1991
All causes
1.2
1.4
1.2
0.9
0.8
0.9
Infectious disease
0.5
1.2
0.5
0.6
0.6
0.4
Cancer
1.0
1.1
0.7
0.8
0.5
0.7
Circulatory disease
0.9
1.3
0.8
1.1
1.0
1.2
Respiratory system
1.0
0.9
0.8
0.7
0.6
0.6
Digestive system
0.9
1.1
1.0
0.8
0.7
0.7
External causes
1.3
1.5
1.6
1.2
1.7
1.8
Хүснэгтийг О.Батбаяр
Хүснэгт № 3б Age standardised death ratio per 100000 at age 15-34, 35-64 years for selected causes of death among women
15-34 women
35-64 women
1994/1991
1998/1991
2000/1991
1994/1991
1998/1991
2000/1991
All causes
1.1
0.9
0.8
0.9
0.8
0.8
Infectious disease
1.0
1.2
0.7
0.6
0.3
0.3
Cancer
0.7
1.1
0.7
0.8
0.6
0.8
Circulatory disease
1.3
1.1
1.0
1.1
1.0
1.1
Respiratory system
1.0
0.6
0.7
0.7
0.5
0.7
Digestive system
0.8
0.7
0.5
0.8
0.7
0.6
External causes
1.6
1.6
1.3
1.2
1.1
1.1 Хүснэгтийг О.БатбаярҮүнээс харахад гадны шалтгаан дотроо гэмт хэрэг ба авто ослын улмаас нас барагсадын тоо 1990-2000 оны хооронд 2-3 дахин нэмэгдсэн төдийгүй сүүлийн 5 жилд энэ байдал ноцтойгоор дордож байгаа нь харагдах бөгөөд тэр тусмаа дунд насны эрчүүд голлож байна.Дээрх тоонуудыг энгийн хэлбэрт оруулан хэлье. Монгол улсад жилдээ 1999 оны байдлаар 16105 хүн нас барж байна. 1991 оны байдлаар гадны шалтгаант нас баралт 792 орчим байсан бол энэ тоо 2089 болон нэмэгджээ. Энэхүү нас баралтын дийлэнх нь архидалттай шууд буюу шууд бишээр холбогдож байна. Энэхүү тоон дээр архины шалтгаант хоол боловсруулах болон зүрх судасны замын өвчнөөр нас барагсадыг оруулан тооцбол дээрх тоо даруй 2 дахин нэмэгдэх нь. Харамсалтай нь техникийн шалтгаанаар ийм тоог гарган нотлоход бэрхшээлтэй байна. Орост хийгдсэн судалгаагаар Даваа гаригт архинд хордож болон архидалттай холбоотой дээрх болон бусад үхэл эрс нэмэгдэж байгаа олж тогтоон амралтын өдрүүдэд архийг хэтрүүлэн хэрэглэж байгаатай холбож тайлбарлажээ. Дээр хэлсэн гадаад шалтгааны улмаас жилдээ амиа алдаж буй 792- 2089 гэсэн тоог эргээд бас харья. Хэлмэгдүүлэлтийн үед Монгол улс 20000 иргэнээ алдсан. Ардчилалын эхний 10 жилд бас ялгаагүй 20000 хүнээ зүй бусаар алджээ. Израйл Палестины мөргөлдөөнд 2001-2005 оны хооронд амиа алдагсадын нийт тоо 2 талдаа 2000 хүнд хүрэхгүй байгаа гэдэгтэй харьцуулж үзвэл Монгол улсад иргэний дайн болж байгаа дүр зураг бууна. Халх голын дайнд 1939 онд Монгол улс 900 цэрэг эрсээ алдсан гэдэг. Энэ тоо архитай хийж буй бидний дайнд хэтэрхий их хохирол амсаад байгаа юм биш үү?. Өвчлөгсөд буюу энэхүү дайнд шархадсан дайчдын хувь заяа ч бүрхэг байна.Сүүлийн жилүүдэд нас баралтын бүтцэд зүрх судасны ба хавдарын ба эзлэх хувь огцом нэмэгдэж 1 ба 2 байрыг эзлэх боллоо.
Үүний нэгэн шалтгаан бол мөн л дээрх шархагдагсад аж. Архийг хэтрүүлэн олон жил тэр тусмаа 1990 оноос хойш ширүүхэн уусан дайчид зүрх судасны өвчнөөр эсвэл улаан хоолой ходоод элэгний хавдраар фронтыг орхиж байна. Архи дээрх өвчнүүдийг үүсгэхэд голлох нөлөөтэй нь нэгэнт судалгаагаар нотлогдсон төдийгүй архи уусан хугацаа ба өвчний үе шат үхэлд хүргэх хугацаа нь хоорондоо хамаралтай байгаа юм. Ийнхүү залуу дунд насны эрчүүд архидалттай холбоотой гэмт хэрэг эсвэл өвчлөлийн золиос болон ид хийж бүтээх насандаа сэтгэл түгшихүйцээр хорогдож эхэллээ.Монгол бүсгүйчүүд ч бас хоцрохгүй байгаагын нэг жишээ нь умай хөх өндгөвчний хавдар залуужиж бүсгүйчүүлийн амийг авдаг нэгдүгээр өвчин боллоо. Их Британид хийсэн судалгаагаар архи тамхи дээрх хавдруудыг үүсгэхэд тэр тусмаа залуу бүсгүйчүүдийн хувьд гол шалтгаан болдог нь нотлогдсон байна. Барууны эрдэмтэд Орост архидалттай холбогдолтой олон судалгааг сүүлийн жилүүдэд хийсэн бөгөөд Орос улс маш эмгэнэлтэй байдалд хүрээд байгаа билээ. Оросын ерөнхийлөгч В.Путин 25.04.2005 -нд ард түмэнд хандсан илтгэлдээ жилдээ 40000 хүн архинд хордон үхэж байгааг эмгэнэл гэж зарлан ард түмнээ архи бага уухыг уриалж байх юм. Орос улс нэг хүнд ноогдох согтууруулах ундааг архинд шилжүүлсэнээр архины жилийн хэрэглээ нь 15 литр гэж гарсан нь дэлхийд тэргүүлэх тоо болжээ. Монгол улс татвар төлж үйлдвэрлэсэн хэмжээгээрээ 3156,8 тонн спирт, 5510 тонн архи дарс 1999 онд үйлдвэрлэжээ. Үүн дээр гаднаас тавар төлж 10 сая литр согтууруулах ундаа орж иржээ. Хэрэв бид хууль бус наймааг үүн дээр нэмвэл бид мөн л дэлхийд дээгүүр давхимаар тоо гарахаар байна. Бид оросоос дутахгүй эмгэнэлт байдалд хүрээд байгаа юм биш үү?. Орост Чеченийн дайнаас гадна Архины гэх иргэний дайны гал улалзаж байхад Монголд ч Архины гэх буун дуугүй дайн цус урсгасаар байна. Москва энэхүү Архины дайнаа зогсоохоор найтааж эхэлсэн юм чинь Монгол удахгүй ханиах байх гэж найдна. АРХИДАЛТАД БИДНИЙГ ЮУ ТҮЛХЭЖ БАЙНА БЭ?1.Эдийн засаг нийгмийн хүчин зүйлЗах зээлийн нийгэмд шилжих шилжилтийн явцад үүссэн санхүүгийн ядуурал ба сэтгэхүйн хоосон орон зай архидалтыг нэгэн шалтгаан болсон нь эргэлзээгүй. Нийгэм эдийн засгийн хувьд Монголтой төстэй нөхцөлд байсан Орост хийгдсэн олон тооны томоохон судалгаагаар дээрх шалтгаан нотлодсон билээ. Энэхүү шалтгаант архидалтыг зогсооход төр засгийн дорвитой бодлого шаардлагатай бөгөөд эдийн засгийн бэрхшээлт үеийг даван туулснаар архидалт зогсоно гэж хойш суухгүйгээр арга хэмжээ авууштай.Манжийн дарлалын үед хятадуудыг хар тамхинд оруулан тэдэнд хар тамхи заран улсын санг арвижуулан байсныг 1930 онд япончууд бас хятадыг эзлэн түрэмгийлэх үедээ хэрэглэсэн гэдэг. Манай улсын төр засаг архинаас олдог төсвөө нэмэхийн тулд ард иргэдээ архинд оруулан түүнээс төсөвөө бүрдүүлэх гэж улайрдаг юм биш биз. Дээд шатанд нь авч үзвэл 17 чингэлэг спртийн эзэн нэгэн, Чингис пивоны эзэн гэх мэт хүмүүс УИХ гишүүн болчихсон давхиж явахад УИХ гишүүн асан нэгэн 2 чингэлэг вискинээс 120 Сая төгрөгний татвар төлөөгүй хэрэгт орсон байхад бас нэг архины үйлдвэр АПУ компанийн эзэн төрийн сайд болчихсон давхиж явах юм.Харин эдгээр эхэс дээдсийн маань үр хүүхдүүд архийг хар тамхитай хослуулан хэрэглэж таашаал авдаг бас нэг булайд үриалан дуудаж үрд хөршөөс хар тамхи зөөж авчирдаг болсон гэнэ. Иймэрхүү жишээнээс харахад архины талын фронтын дайчид нэлээн амжилттай яваа төдийгүй санаачилгыг гартаа авсан төдийгүй төрийн бодлогод нөлөөлж чадахаар хүчтэй болсон аж.
2. Бусад хүчин зүйл Судлаачид архичин гэр бүлээс архичид төрөн гарах магадлал өндөр байгааг баталсан нь манай өнөөгийн архичин нийгэм залуу үеээ өөрийн мэдэлгүй бэлдсээр байгааг давхар нотолж байна. Гэр бүл хамт олноос эхлээд урлаг спортын одод улс төрийн зүтгэлтнүүд нь согтуу хөлчүү үлгэр үзүүлж нийгэмд архидалтыг хэвийн зүйл мэт ойлголтыг өгч улмаар өөрсдөө ч итгэчихсэн мэт байдаг аж. Мэдээлэлийн хэрэгсэлээр архийг шууд болон шууд бусаар суртачласаар байхад хариуцах хүмүүс нь нүдэн балай чихэн дүлий суух аж. Архийг бага хэмжээгээр тохируулан хэрэглэж сурах ус мөсөөр шингэлж удаан уух соёлоос ч сурамаар юм байна. Хүн амын дийлэнхийг бүрдүүлж буй залуучууд чөлөөт цагаа өнгөрөөх спорт урлагийн газрууд дутагдалтай байдаг тэднийг баар цэнгээний газруудаас өөр сонголтгүй болгож байна. Мэдээллийн хэрэгсэлээр согтууруулах ундааны эсрэг сөрөг суртачилгаа болон танин мэдэхүйн нэвтрүүлэг дутагдалтай агаад дунд сургуулийн программд ч архины хор уршигыг суртачлах талаар бодолцмоор байна.Архийг худалдаалах архиар үйлчлэх цагт хязгаарлалт тавьсан нь зүйтэй болжээ. Энэ журмыг улам боловсронгүй болгох болож ч бий. Архидалттай тэмцэхэд гол ач холбогдолтой шаардлагад нийцсэн судалгаа хийгдээгүй, байгаа нь төр засгаас зөв зүйтэй бодлого боловсруулан хэрэгжүүлэх байтугай бодит байдалд дүгнэлт өгөх арга үгүй байдалд оруулжээ.
ДҮГНЭЛТМонгол дахь архидалтын шалтгаанд бусад улс үндэстэнд байдаг нийтлэг шалтгаанууд байхаас гадна удашлын хүчин зүйлс өвөрмөцөөр нөлөөлөж байх талтай. Энэхүү хүчин зүйл болон нийгэм эдийн засагийн шилжилтийн үеийн хүчин зүйлүүд нь монгол дахь архидалт түүнээс улбаалан гарч байгаа гэмт хэрэг ба бусад сөрөг үзэгдлийг онцгойлон авч судалж үзэн улмаар өөрийн энэхүү онцлогт тохирсон бодлогыг боловсруулан гаргах шаардлагатай байгааг харуулж байна.
Нүүдэлчин монголчууд хэрэглэж заншсан спиртийн агууламж багатай шимийн архи ба айрагаа зөв тохируулан хэрэглэдэг байсныг Карпини хотын жуулчин Жоны 1245 онд Монголд зорчсон тэмдэглэлээс харагддаг бөгөөд энэ нь Чингис Хааны Их засаг хуульд архины хэрэглээг зохицуулсан заалт оруулан мөрдсөний үр дүн юм. Харин архинаас болж хохирсон Монголын түүхийн нэгэн томоохон хохирол бол Өгэдэй хаан 1242 онд архи ууж байгаад амиа алдсан нь Монголын эзэнт гүрний цаашдын хувь заяаг огцом өөрчилсөн үйл явдлын эхлэл болж улмаар Австрийн нийслэл Вена хотын үүдэн дээрээс Монгол цэргийг буцаахад хүргэсэн байдаг. Ийнхүү баруун европ Монгол цэргийн түрэмгийлэлээс азаар аврагдсан байдаг. Хаан албан ёсоор залгамжлагчаа тодорхойлоогүй байсан нь хаан ширээг олон ил эзэнгүйдүүлж улмаар алтан ургийханг Өгөдэй Цагаадайн удмыхан ба Зүч Тулуйн удмыхан гэсэн 2 бүлэгт хувааж тэдний хооронд хаан ширээний тэмцэл хурцдаж Монгол гүрнийг мөхөөх шууд эхлэл нь гадны хүчин зүйлээс биш харин Өгэдэй хааны бор дарсны асуудлаас болж үүссэн гэлтэй.
Үүний дараахь бас нэгэн эмгэнэлт явдал нь Хубилай хааны байгуулсан Юань гүрний хувь заяа аж. Хубилай хааныг нас барсны дараахь жилүүдэд ордонд хэвийн үзэгдэл болсон найр хурим архидалт нь олон бага хаадын аминд хүрсэн хуйвалдаанаар дуусч улмаар засгийн хүч суларч Юань гүрний мөхөлд хүргэхэд нэгэн хүчин зүйл болсон гэж түүхэнд тэмдэглэгджээ. Энэ удаа Хятадын ард түмэн монголын 100 жилийн дарлалаас аврагджээ.Юань гүрнийг мөхсөний дараагаар Монгол гүрнийг зүүн ба өмнөдөөс нь идэж эхэлсэн Манжууд шашны нөлөө ба дотоодын эвдрэлийг хөөрөгдөх аргыг хэрэглэн Монголыг эзэлж авсан байдаг. Харин Буриад, Тува Халимаг болон Зүүнгарын улсын бүрэлдхүүнд байсан одоогийн Алтайн хязгаар зэрэг монгол угсааны улсуудыг Оросууд хурдан бууны давуугаар эзэлж аваад Орос архиар угжин эрхшээлдээ байлгах аргыг хэрэглэжээ. Үүнтэй адил хувь тавилан Монгол гаралтай хэмээн генетикийн болон бусад судалгаагаар нотлогдсон Америкийн Индиан нарт бас тохиолдсон бөгөөд тэдний газар нутгийг булаан авахдаа америкчууд мөн л архидалтыг зэвсэгээ болгосон байдаг.Октябрын хувьсгал оросоос хатуу цагаан архитай хамт импортлогдсон болохоор монголчууд коммунист дэглэм тогтсон 70 жилд орос маягаар ажиллаж амьдарч бас ууж сурчээ. Харин ардчилсан хувьсгал дэлгүүрийн лангуун дээр архи давс хоёрыг л үлдээсэн нь ерээд оны төгсгөл хүртэлх шорвог он жилүүдийг архиар даруулах ганцхан сонголт олгосон аятай болж.Хятадын бүрэлдхүүнд автономит эрхтэй багтаж энэ зовлонт түүхийн 50 жилийн ойг гашуудан тэмдэглэсэн өвөрмонгол ах дүүс маань энэ үед бидэн шиг 38 градус биш харин 60 градусын хятад архинд түлэгдэнхэн эмгэнэлт хувь заяатайгаа эвлэрэн суужээ. Архидалтын түүхээс ийнхүү жишээ авсаны учир бол архидалт аливаа ард түмний түүхэнд гашуун мөрөө үлдээж хэдэн арван үе дамжин архины гашуун зовлонг амсаж болохыг сануулах гэсэн билээ. Хатгах сумнаас харьж буцдаггуй хатуужил ихт Монголчууд хар усны өмнө хальтирч унаад байдагийн бас харьж буцдаг шалтгаан юу билээ. Үүний хариултыг цааш мөшгөе.
АРХИНЫ АСУУУДАЛ АРАЙ УДАМД МИНЬ БАЙДАГ ЮМ БИШ БИЗ?
Архичины хүүхэд архичин болох магадлал маш өндөр байдаг нь аль эрт нотлогдсон төдийгүй чухам ямар генүүд нөлөөтэйг аль эрт эрдэмтэд тогтоосон аж. Харин монголчуудын хувьд үүн дээр бас нэг нэмж анхаарууштай зүйл гарч иржээ. Хэдийгээр Монголд хийгээгүй ч гэсэн Хятад Япон Тайван зэрэг орнуудад Монгол хүмүүсийг оролцуулан хийсэн судалгаагаар архи буюу этилийн спиртийг хүний элгэнд задлах alcohol dehydrogenases (ADHs) ферментийн идэвхтэй хэлбэрийн хянадаг ген ба aldehyde dehydrogenases (ALDHs) гэдэг ферментийг хянадаг генийн ALDH2*2 гэх хослолын тархац нь Монгол үндэстнүүдийн хувьд бусадтай харьцуулахад маш бага нь нотлогджээ. Энэ нь шууд утгаараа монголчууд этилийн спиртийг задалж нүүрс ус болгон хүний биеэс зайлуулах ёстой ферментийн дутагдалтай гэсэн үг болно. Этилийн спирт монгол хүний биед удаан хугацаагаар байж согтолт нь удаан үргэлжлэх ба хор долоочихсон амьтан шиг болчихдогын учир энэ аж. Өнгөрсөн жил Орост хийсэн Vladimir Nuzhny судалгаанд Москва хотоос түүвэрчлэн авсан 400 оюутнуудын 50 % нь Монгол цусныхан байх агаад тэд архийг 1.5 дахин удаан задалж байх агаад согтохоороо догшин ширүүн болдогоороо судалгаанд оролцсон бусад оюутнуудаас ялгарч байна гэдгийг нотолж тэрийг нь барууны эрдэмтэд хүлээн зөвшөөрсөн явдал нь дээрхийг давхар нотлох аж. Их Британийн нэр хүнд бүхий сонин үүнтэй холбогдуулж оросын архичид орос царайтай боловч генийн хувьд монгол аж гэж бичсэн нь барууны түүхчдийн хэлэх дуртай Наполеоны хэлсэн "Grattez le Russe, et vous trouverez le Tartare." гэдэг эртний үгийг нотолсон гэлтэй. Хамгийн харамсалтай нь ийм генийн бүтэцтэй хүмүүс архинд донтох улмаар архаг архичин болох генетикийн хүчин зүйлийн нөлөө байгааг бас хэсэг судлаачид архаг архичдын дунд хийсэн судалгаагаар нотолжээ. Ийнхүү бидний монголчууд бас бидэнтэй гарал нэгтэй Буриад, Тува, Өвөрмонгол ах дүүс маань төдийгүй Оросууд нийгмийн хүчин зүйлээс гадна удамшлын шалтгаанаар архинд дийлддэг аж..
АРХИ БА ГЭМТ ХЭРЭГ
Монгол үгийн санд АГСАМ ТАВИХ гэх нэгэн үг байх аж. Ууж согтуурсан нэгэн ухаанаа алдаж бусад луу үг хэлээр болон нударгаар довтлохыг хэлнэ. Бусад хэлэнд тэр согтсон байсан гэхээс бус агсам тавьсан гэх үг байхгүй бололтой. Ийнхүү бусдаас гаж согтож ухаанаа алдсан Монгол хүн өөрийгөө хянах чадвар доройтож гэмт хэрэг хийх нь элбэг аж. Энэ нь мөн дээр дурдагдсан этилийн спиртийг задлах ферменттэй холбоотой байж болох юм.Судалгаагаар Монгол улсад гарч буй нийт гэмт хэргийн 18.2 %,онц ноцтой гэмт хэргийн 90 орчим хувь нь согтуугаар үйлдэгддэг аж. Архийг гэмт хэрэг хийх зорилгоор ууж биеэ бэлтгэн хийж байгаа хэсэг байхаас гадна архи ууж ухаан мэдрэлээ алдсаны улмаас санаандгүйгээр гэмт хэрэг хийж буй бас нэгэн бүлэг байгаа аж. Архийг тогмол хэрэглэснээс архидалтын тодорхой үе шатанд хувь хүний зан чанарт өөрчлөлт орж өөрийгөө хянах чадваргүй болж байгаа нь гэмт хэрэг хийхэд ямар ч хүнийг бэлэн болгож байгаараа архидалт хэмээх энэхүү архаг өвчний аюул хичнээн ихийг харуулна. Бүртгэгдсэн гэмт хэргийн тоо 1990 онд 9060 байсан бол 1999 онд 23352 болж нэмэгджээ. Хэргийн улмаас нас барсан хүний тоо дээрх онуудад 553 байснаа 1281 болж нэмэгдэж шүүхээр ял шийтгүүлсэн хүний тоо 6035 байснаас 14255.Зах зээлийн системд шилжсэн 1990 – 2000 оны хооронд гарсан нас баралтын бүтцэд гарсан өөчлөлтөд хийсэн өөрийн судалгааг толилуулж байна.
Хүснэгт № 1а Хүснэгтийг О.Батбаяр
Хүснэгт № 1б Хүснэгтийг О.Батбаяр
Хүснэгтэд нас баралтыг насны ангилал ба хүйсээр үзүүлж зах зээлийн гарааны он 1991 онтой 1994 ба 1998 2000 оныг харьцуулан үзүүлжээ. Гол өөрчлөлт нь 24-54 насны эрчүүдийн нас баралт 1998 ба 2000 онд 50 % хүртэл нэмэгджээ. Физиологийн хувьд хамгийн эрүүл байх насны эрчүүд эрчимтэй хорогдсоны учир юүнд байна бэ?. Тэд ямар шалтгааны улмаас нас барж байна бэ?.Хүснэгт №3 ба № 4 дугаарт нас баралтад гарсан өөрчлөлтийг шалтгаанаар харуулав. Өвчний ангилал доторхи хамгийн анхаарал татсан хэсэг бол External causes хэсэг юм. Хүснэгт №2а ба 2б Олон улсын өвчний одоогийн ангилалаар энэхүү хэсэгт осол, гэмтэл, гэмт хэрэг зэрэг гадны шалтгаант хүчин зүйлээс шалтгаалан нас барагсадыг оруулж байна. Хүснэгт № 2а Хүснэгтийг О.Батбаяр
Хүснэгт №2б
1990
1992
1994
1996
1998
1999
2000
2001
2002
2003
total death
16401
17421
15000
15122
14573
14996
14236
14555
14933
15130
Death due to external causes
792
1359
1416
1524
1631
1862
1817
1809
1969
2089
Хүснэгтийг О.Батбаяр
Хүснэгт № 3а Age standardised death ratio per 100000 at age 15-34, 35-64 years for selected causes of death among men
15-34 men
35-64 men
1994/1991
1998/1991
2000/1991
1994/1991
1998/1991
2000/1991
All causes
1.2
1.4
1.2
0.9
0.8
0.9
Infectious disease
0.5
1.2
0.5
0.6
0.6
0.4
Cancer
1.0
1.1
0.7
0.8
0.5
0.7
Circulatory disease
0.9
1.3
0.8
1.1
1.0
1.2
Respiratory system
1.0
0.9
0.8
0.7
0.6
0.6
Digestive system
0.9
1.1
1.0
0.8
0.7
0.7
External causes
1.3
1.5
1.6
1.2
1.7
1.8
Хүснэгтийг О.Батбаяр
Хүснэгт № 3б Age standardised death ratio per 100000 at age 15-34, 35-64 years for selected causes of death among women
15-34 women
35-64 women
1994/1991
1998/1991
2000/1991
1994/1991
1998/1991
2000/1991
All causes
1.1
0.9
0.8
0.9
0.8
0.8
Infectious disease
1.0
1.2
0.7
0.6
0.3
0.3
Cancer
0.7
1.1
0.7
0.8
0.6
0.8
Circulatory disease
1.3
1.1
1.0
1.1
1.0
1.1
Respiratory system
1.0
0.6
0.7
0.7
0.5
0.7
Digestive system
0.8
0.7
0.5
0.8
0.7
0.6
External causes
1.6
1.6
1.3
1.2
1.1
1.1 Хүснэгтийг О.БатбаярҮүнээс харахад гадны шалтгаан дотроо гэмт хэрэг ба авто ослын улмаас нас барагсадын тоо 1990-2000 оны хооронд 2-3 дахин нэмэгдсэн төдийгүй сүүлийн 5 жилд энэ байдал ноцтойгоор дордож байгаа нь харагдах бөгөөд тэр тусмаа дунд насны эрчүүд голлож байна.Дээрх тоонуудыг энгийн хэлбэрт оруулан хэлье. Монгол улсад жилдээ 1999 оны байдлаар 16105 хүн нас барж байна. 1991 оны байдлаар гадны шалтгаант нас баралт 792 орчим байсан бол энэ тоо 2089 болон нэмэгджээ. Энэхүү нас баралтын дийлэнх нь архидалттай шууд буюу шууд бишээр холбогдож байна. Энэхүү тоон дээр архины шалтгаант хоол боловсруулах болон зүрх судасны замын өвчнөөр нас барагсадыг оруулан тооцбол дээрх тоо даруй 2 дахин нэмэгдэх нь. Харамсалтай нь техникийн шалтгаанаар ийм тоог гарган нотлоход бэрхшээлтэй байна. Орост хийгдсэн судалгаагаар Даваа гаригт архинд хордож болон архидалттай холбоотой дээрх болон бусад үхэл эрс нэмэгдэж байгаа олж тогтоон амралтын өдрүүдэд архийг хэтрүүлэн хэрэглэж байгаатай холбож тайлбарлажээ. Дээр хэлсэн гадаад шалтгааны улмаас жилдээ амиа алдаж буй 792- 2089 гэсэн тоог эргээд бас харья. Хэлмэгдүүлэлтийн үед Монгол улс 20000 иргэнээ алдсан. Ардчилалын эхний 10 жилд бас ялгаагүй 20000 хүнээ зүй бусаар алджээ. Израйл Палестины мөргөлдөөнд 2001-2005 оны хооронд амиа алдагсадын нийт тоо 2 талдаа 2000 хүнд хүрэхгүй байгаа гэдэгтэй харьцуулж үзвэл Монгол улсад иргэний дайн болж байгаа дүр зураг бууна. Халх голын дайнд 1939 онд Монгол улс 900 цэрэг эрсээ алдсан гэдэг. Энэ тоо архитай хийж буй бидний дайнд хэтэрхий их хохирол амсаад байгаа юм биш үү?. Өвчлөгсөд буюу энэхүү дайнд шархадсан дайчдын хувь заяа ч бүрхэг байна.Сүүлийн жилүүдэд нас баралтын бүтцэд зүрх судасны ба хавдарын ба эзлэх хувь огцом нэмэгдэж 1 ба 2 байрыг эзлэх боллоо.
Үүний нэгэн шалтгаан бол мөн л дээрх шархагдагсад аж. Архийг хэтрүүлэн олон жил тэр тусмаа 1990 оноос хойш ширүүхэн уусан дайчид зүрх судасны өвчнөөр эсвэл улаан хоолой ходоод элэгний хавдраар фронтыг орхиж байна. Архи дээрх өвчнүүдийг үүсгэхэд голлох нөлөөтэй нь нэгэнт судалгаагаар нотлогдсон төдийгүй архи уусан хугацаа ба өвчний үе шат үхэлд хүргэх хугацаа нь хоорондоо хамаралтай байгаа юм. Ийнхүү залуу дунд насны эрчүүд архидалттай холбоотой гэмт хэрэг эсвэл өвчлөлийн золиос болон ид хийж бүтээх насандаа сэтгэл түгшихүйцээр хорогдож эхэллээ.Монгол бүсгүйчүүд ч бас хоцрохгүй байгаагын нэг жишээ нь умай хөх өндгөвчний хавдар залуужиж бүсгүйчүүлийн амийг авдаг нэгдүгээр өвчин боллоо. Их Британид хийсэн судалгаагаар архи тамхи дээрх хавдруудыг үүсгэхэд тэр тусмаа залуу бүсгүйчүүдийн хувьд гол шалтгаан болдог нь нотлогдсон байна. Барууны эрдэмтэд Орост архидалттай холбогдолтой олон судалгааг сүүлийн жилүүдэд хийсэн бөгөөд Орос улс маш эмгэнэлтэй байдалд хүрээд байгаа билээ. Оросын ерөнхийлөгч В.Путин 25.04.2005 -нд ард түмэнд хандсан илтгэлдээ жилдээ 40000 хүн архинд хордон үхэж байгааг эмгэнэл гэж зарлан ард түмнээ архи бага уухыг уриалж байх юм. Орос улс нэг хүнд ноогдох согтууруулах ундааг архинд шилжүүлсэнээр архины жилийн хэрэглээ нь 15 литр гэж гарсан нь дэлхийд тэргүүлэх тоо болжээ. Монгол улс татвар төлж үйлдвэрлэсэн хэмжээгээрээ 3156,8 тонн спирт, 5510 тонн архи дарс 1999 онд үйлдвэрлэжээ. Үүн дээр гаднаас тавар төлж 10 сая литр согтууруулах ундаа орж иржээ. Хэрэв бид хууль бус наймааг үүн дээр нэмвэл бид мөн л дэлхийд дээгүүр давхимаар тоо гарахаар байна. Бид оросоос дутахгүй эмгэнэлт байдалд хүрээд байгаа юм биш үү?. Орост Чеченийн дайнаас гадна Архины гэх иргэний дайны гал улалзаж байхад Монголд ч Архины гэх буун дуугүй дайн цус урсгасаар байна. Москва энэхүү Архины дайнаа зогсоохоор найтааж эхэлсэн юм чинь Монгол удахгүй ханиах байх гэж найдна. АРХИДАЛТАД БИДНИЙГ ЮУ ТҮЛХЭЖ БАЙНА БЭ?1.Эдийн засаг нийгмийн хүчин зүйлЗах зээлийн нийгэмд шилжих шилжилтийн явцад үүссэн санхүүгийн ядуурал ба сэтгэхүйн хоосон орон зай архидалтыг нэгэн шалтгаан болсон нь эргэлзээгүй. Нийгэм эдийн засгийн хувьд Монголтой төстэй нөхцөлд байсан Орост хийгдсэн олон тооны томоохон судалгаагаар дээрх шалтгаан нотлодсон билээ. Энэхүү шалтгаант архидалтыг зогсооход төр засгийн дорвитой бодлого шаардлагатай бөгөөд эдийн засгийн бэрхшээлт үеийг даван туулснаар архидалт зогсоно гэж хойш суухгүйгээр арга хэмжээ авууштай.Манжийн дарлалын үед хятадуудыг хар тамхинд оруулан тэдэнд хар тамхи заран улсын санг арвижуулан байсныг 1930 онд япончууд бас хятадыг эзлэн түрэмгийлэх үедээ хэрэглэсэн гэдэг. Манай улсын төр засаг архинаас олдог төсвөө нэмэхийн тулд ард иргэдээ архинд оруулан түүнээс төсөвөө бүрдүүлэх гэж улайрдаг юм биш биз. Дээд шатанд нь авч үзвэл 17 чингэлэг спртийн эзэн нэгэн, Чингис пивоны эзэн гэх мэт хүмүүс УИХ гишүүн болчихсон давхиж явахад УИХ гишүүн асан нэгэн 2 чингэлэг вискинээс 120 Сая төгрөгний татвар төлөөгүй хэрэгт орсон байхад бас нэг архины үйлдвэр АПУ компанийн эзэн төрийн сайд болчихсон давхиж явах юм.Харин эдгээр эхэс дээдсийн маань үр хүүхдүүд архийг хар тамхитай хослуулан хэрэглэж таашаал авдаг бас нэг булайд үриалан дуудаж үрд хөршөөс хар тамхи зөөж авчирдаг болсон гэнэ. Иймэрхүү жишээнээс харахад архины талын фронтын дайчид нэлээн амжилттай яваа төдийгүй санаачилгыг гартаа авсан төдийгүй төрийн бодлогод нөлөөлж чадахаар хүчтэй болсон аж.
2. Бусад хүчин зүйл Судлаачид архичин гэр бүлээс архичид төрөн гарах магадлал өндөр байгааг баталсан нь манай өнөөгийн архичин нийгэм залуу үеээ өөрийн мэдэлгүй бэлдсээр байгааг давхар нотолж байна. Гэр бүл хамт олноос эхлээд урлаг спортын одод улс төрийн зүтгэлтнүүд нь согтуу хөлчүү үлгэр үзүүлж нийгэмд архидалтыг хэвийн зүйл мэт ойлголтыг өгч улмаар өөрсдөө ч итгэчихсэн мэт байдаг аж. Мэдээлэлийн хэрэгсэлээр архийг шууд болон шууд бусаар суртачласаар байхад хариуцах хүмүүс нь нүдэн балай чихэн дүлий суух аж. Архийг бага хэмжээгээр тохируулан хэрэглэж сурах ус мөсөөр шингэлж удаан уух соёлоос ч сурамаар юм байна. Хүн амын дийлэнхийг бүрдүүлж буй залуучууд чөлөөт цагаа өнгөрөөх спорт урлагийн газрууд дутагдалтай байдаг тэднийг баар цэнгээний газруудаас өөр сонголтгүй болгож байна. Мэдээллийн хэрэгсэлээр согтууруулах ундааны эсрэг сөрөг суртачилгаа болон танин мэдэхүйн нэвтрүүлэг дутагдалтай агаад дунд сургуулийн программд ч архины хор уршигыг суртачлах талаар бодолцмоор байна.Архийг худалдаалах архиар үйлчлэх цагт хязгаарлалт тавьсан нь зүйтэй болжээ. Энэ журмыг улам боловсронгүй болгох болож ч бий. Архидалттай тэмцэхэд гол ач холбогдолтой шаардлагад нийцсэн судалгаа хийгдээгүй, байгаа нь төр засгаас зөв зүйтэй бодлого боловсруулан хэрэгжүүлэх байтугай бодит байдалд дүгнэлт өгөх арга үгүй байдалд оруулжээ.
ДҮГНЭЛТМонгол дахь архидалтын шалтгаанд бусад улс үндэстэнд байдаг нийтлэг шалтгаанууд байхаас гадна удашлын хүчин зүйлс өвөрмөцөөр нөлөөлөж байх талтай. Энэхүү хүчин зүйл болон нийгэм эдийн засагийн шилжилтийн үеийн хүчин зүйлүүд нь монгол дахь архидалт түүнээс улбаалан гарч байгаа гэмт хэрэг ба бусад сөрөг үзэгдлийг онцгойлон авч судалж үзэн улмаар өөрийн энэхүү онцлогт тохирсон бодлогыг боловсруулан гаргах шаардлагатай байгааг харуулж байна.
"Тvрэгийн 1000 жилийн нvvдэл" хэмээх vзэсгэлэн - 600-aaс 1600 он
"Тvрэгийн 1000 жилийн нvvдэл" хэмээх vзэсгэлэн - 600-aaс 1600 он
Оруулсан Огноо: 2005-04-08 Уншсан тоо: 3472
O.Батбаяр, Лондон, Их Британи
Лондoнгийн Рояал Академи (Royal Academyof Arts) гэх vзэсгэлэнгийн танхимд Тvрэгvvд ба "Нэг мянган жилийн нvvдэл" гэсэн нэртэй том vзэсгэлэн гарч 3 сар гаран олон хvний анхаарал татлаа.Vзэсгэлэн дуусахаас арваад хоногийн ємнє зорьж очлоо. Гадна билет авахаар дугаарлан зогсох хvний тоо олон бєгєєд vзээд гарч байгаа vзэхээр ирэх хvний тоо vл тасрах аж. Авгай бас охиноо дагуулаад ороод явчихлаа.Миний дотор нэг эргэлзээ байсан юм. Учир юv бэ гэвэл vзэсгэлэнтэй холбоотой хэвлэл суртачилгаа дээр Монголтой холбоотой зvйлvvд их яваад байсан болохоор монголын тvvхийн холбогдолтой зvйлс хэр байх бол тvvнийг яаж тайлбарлаж байгааг харах санаа байлаа.Би алдсангvй vнэхээр Монголын тvvхийн холбогдолтой зvйлс арвин тавигджээ.Vзэсгэлэнгийн танхимийн нэгдvгээр хэсэгт Тvрэгийн гарал vvслийг харуулсан баримт материал тавигджээ. Манай эриний 535 оноос Тvрэг нэртэй хvмvvс Хятадийн эх сурвалжид тэмдэглэгдэж анхны улсаа байгуулсан тухай ажээ. Харин анхны улсаа байгуултлаа Хvннv Сяньби Жужан зэрэг монгол угсааны гvрний бvрэлдхvvнд байж тємрєєр алба барьж байсан тухай бас Жужан гvрнийг бослого гарган мєхєєж боол барлаг аймгаас єєрийн эзэд байсан Монголчуудын євгийг эрхшээлдээ оруулсан талаар мэдээ материал бага аж.Тvрэгийн улстай холбоотой чулуун хєшєє элдэв хиргэсvvр монгол нутгаар арвин бєгєєд энэхvv vзэсгэлэнд монголоос олдсон зvйлсийн зураг дуураймал бас эх хувь зэрэг олон vзвэр таьжээ. Vvний дараа Тvрэгvvд бас Уйгурийн хаант улс бас Хиргисийн хаант улсыг Монголын нутагт байгуулж улмаар дотоодын зєрчил ба Монголын Хятан улсад цохигдон баруун тийш одоогийн Казахстан Иран Ирак Азербайжан Афганистаны нутаг луу нvvж vлдсэн нь Шинжааны Уйгурууд болсон аж. Ер нь Монголд Тvрэгийн байгуулсан улсууд тэдний эзэлж байсан байр суурийг зvйрлvvлж хэлбэл одоогийн Шинжааны Хасаг хvмvvс хvчийг олж Монголын тєрийг эзэлж хэсэг хугацаанд эзэрхэж байгаад буцаад Монголчууд хvчийг олох vед хэсэг нь vлдэж хэсэг нь Шинжааны Уйгур ба Казахстан луу гараад явсан мэт дvр зураг буудаг. Энд би дээрх хасаг хvмvvсийг гомдоох гэсэнгvй харин Тvрэг Монголын тvvх дээр толгой эргэчихдэг хvмvvст жишээ болгов. Харин жилийн ємнє Исмаил гэх хасаг тvvхч Тvрэгийн Монгол дахь эзэлж байсан байр суурийг арай хэтрvvлэн бичсэн нь Єнєєдєр сонин дээр гарч байсан нь хэтэрхий єрєєсгєл санагдаж байсан.Vзэсгэлэнгийн танхимийн дараагийн хэсэгт дээрх Тvрэгvvд Иранд очиж улс байгуулсан тухай аж. Харин Монгол угсааны Хар Хятан гэж нэрлэгдэн Хятан улс Алтан улсад цохигдож байх vед байгуулагдсан Монгол хэлтэй улсыг Тvрэгийн байгуулсан бас нэг улс мэтээр vзvvлсэн нь тvvхийг гуйвуулж Тvрэгийг єргєжээ.Энэ бас юу ч биш байжээ. Гуравдугаар танхимд Доголон Тємєр Хааны маань байгуулсан Улс нь бас Тvрэгийн байгуулсан улс болоод явчихлаа. Самарканд хотноо бунхан дээрээ Алун Гоо хатны домгийг сийлж алхам тутамдаа Монгол гэдгээрээ бахархаж Чингисийн угсааны гvнжтэй гэрлэж єєрийгєє Алтан Ургийн Хvргэн гэж нэрлэдэг бас ач хvv Бабур нь Энэтхэгт байгуулсан улсаа Могул буюу Монгол гэж нэрлэсэн хvнийг Тvрэгийн хаан болгож орхидог хvмvvс аж. Ер нь Чингис хааны цэрэг Хорезмийг мєхєєж тєв азийг эзэлж тvvний бага хvv Тулуйн хvv Хvлэгэ хаан Ирак Иранийг эзэлснээр энэ орон зайд 1219 оноос 1450 он хvртэл Тvрэг биш Монгол хvн эзэн сууж байсан билээ. Тvрэгийн нэг улс нь болох Сельжvк нь Монголийн харьяанд 1234 орж vстсан бол Тvрэгийн бахархал Оттаман vлс нь байгуулагдаад удалгvй Доголон Тємєр Хааны цэрэгт цохигдож тvvний vлсыг мєхтєл 1444 он хvртэл ор сураггvй алга болсон нь тvvхийн vнэн билээ. Ингээд 1219 оноос 1444 он хvртэл Тvрэгийн тvvх тасарсаныг Монголын байгуулсан улс Монголын vлдээсэн тvvхийн vзвэрийг ашиглаад нєхєж гаргаж ирсэн байх юм. Арга ч vгvй биз Тvрэгийн 1000 жилийн баатарлаг тvvхийг харуулах гэхээр 250 жил нь Монголын тvvхийн сvvдэрт дарагдаж орхихоор нь Монголын байгуулсан улс монголтой холбоотой эд баримтыг єєрийн мэтээр танилцуулжээ.Хар бэхт Мухамед гэх зураачийн зургаар бvрдсэн бас нэг танхимын бахдалтай vзvvлж - энэ хvн бол Тvрэгийн Леонардо Винчи гэж. Харин нєгєє зураач нь дандаа л Иранд тєвтэй 1260 оноос 1358 онд байсан Монголийн Ил Хааны Улсын Хаад Ноёд Хатадыг зурсан байх аж. Миний бодлоор энэхvv зураач Монголхvн байсан эсвэл Мoнголын Хааны ордны зураач байсан байх. Дээрх зургуудыг Монгол гэж нэрлээгvй харин нvvдэлчид гэж нэрлэсэн аж. Тvvхийн vнэнийг нь хулгайлаад зогсохгvй урлагийн бvтээлийг нь бас єєрийн мэтээр баруунд суртачлах аж.Энэ vзэсгэлэнд бас Монгол бичгээр бичсэн 13 зууны vзвэр маш их аж. Дээрх vзвэрvvдийг Уйгар бичгийн дурсгал гэжээ. Гэтэл Монгол бичиг босоо уйгар босоо. Цаад санаа нь Уйгар нь тvрэг болохоор бас манай бичгээр бичсэн зvйл тvрэгийн юм болохыг vзлээ. Ийнхvv Тvрэгийн 1000 жилийн нvvдэл хэмээх vзэсгэлэн тvvхийрчээ.Дашрамд хэлэхэд Иран болон дундад азид vлдсэн Монголын тvvхийн эд зvйлс арвин бєгєєд Рашид Ал Дин болох Монгол эрдэмтдийн бичсэн Судрын Чуулган миний мэдэхээр дэлхийн хамгийн vнэтэй ном одоо болсон. Єнгєрсєн жил Их Британийн баячуулын жагсаалтад эхний 10 бичигдсэн Халили гэх Иран гаралтай хvний цуглуулгад байгаа нэг сайн хувь нь 200 сая долларын vнэтэй гэж бичсэн байсан санагдана. Мєн энэ vед бичигдсэн Ата Малик Жувейнийн Ертєнцийг Байлдан дагуулагчын тvvх ном ч асар vнэт бvтээл билээ.Урлаг талаасаа монголчууд дундад ази болон Исламын урлагт маш том шинэчлэл хийсэн бєгєєд vлдээсэн єв нь Монгол нутагт vлдэж хоцорсноос арвин ч байж магад. Vvнтэй холбоотой зураг дурсгал харах vзэх хvн интернэт дээр хайлт хийгээд vзэхэд єєрсдєє ойлгох байх.Тєгсгєлд нь хэлэхэд энэхvv vзэсгэлэнг Тvрэгийн банкууд нь ивээн тэтгэж гаргажээ. Энэ дайны vзэсгэлэнг гаргаад Монголчууд гэж нэрлээд уншаад дуусахгvй бахархаад барахгvй Эх сайхан эртний тєрт ёсны 2500 жилийн тvvх уламжлалаа 200 жилийн тvvхтэй Америкээс авахуулаад ойгоос бууж vлс байгуулаад удаагvй байгаа Африкт хvргэж vнэнийг олох юмсан.
Оруулсан Огноо: 2005-04-08 Уншсан тоо: 3472
O.Батбаяр, Лондон, Их Британи
Лондoнгийн Рояал Академи (Royal Academyof Arts) гэх vзэсгэлэнгийн танхимд Тvрэгvvд ба "Нэг мянган жилийн нvvдэл" гэсэн нэртэй том vзэсгэлэн гарч 3 сар гаран олон хvний анхаарал татлаа.Vзэсгэлэн дуусахаас арваад хоногийн ємнє зорьж очлоо. Гадна билет авахаар дугаарлан зогсох хvний тоо олон бєгєєд vзээд гарч байгаа vзэхээр ирэх хvний тоо vл тасрах аж. Авгай бас охиноо дагуулаад ороод явчихлаа.Миний дотор нэг эргэлзээ байсан юм. Учир юv бэ гэвэл vзэсгэлэнтэй холбоотой хэвлэл суртачилгаа дээр Монголтой холбоотой зvйлvvд их яваад байсан болохоор монголын тvvхийн холбогдолтой зvйлс хэр байх бол тvvнийг яаж тайлбарлаж байгааг харах санаа байлаа.Би алдсангvй vнэхээр Монголын тvvхийн холбогдолтой зvйлс арвин тавигджээ.Vзэсгэлэнгийн танхимийн нэгдvгээр хэсэгт Тvрэгийн гарал vvслийг харуулсан баримт материал тавигджээ. Манай эриний 535 оноос Тvрэг нэртэй хvмvvс Хятадийн эх сурвалжид тэмдэглэгдэж анхны улсаа байгуулсан тухай ажээ. Харин анхны улсаа байгуултлаа Хvннv Сяньби Жужан зэрэг монгол угсааны гvрний бvрэлдхvvнд байж тємрєєр алба барьж байсан тухай бас Жужан гvрнийг бослого гарган мєхєєж боол барлаг аймгаас єєрийн эзэд байсан Монголчуудын євгийг эрхшээлдээ оруулсан талаар мэдээ материал бага аж.Тvрэгийн улстай холбоотой чулуун хєшєє элдэв хиргэсvvр монгол нутгаар арвин бєгєєд энэхvv vзэсгэлэнд монголоос олдсон зvйлсийн зураг дуураймал бас эх хувь зэрэг олон vзвэр таьжээ. Vvний дараа Тvрэгvvд бас Уйгурийн хаант улс бас Хиргисийн хаант улсыг Монголын нутагт байгуулж улмаар дотоодын зєрчил ба Монголын Хятан улсад цохигдон баруун тийш одоогийн Казахстан Иран Ирак Азербайжан Афганистаны нутаг луу нvvж vлдсэн нь Шинжааны Уйгурууд болсон аж. Ер нь Монголд Тvрэгийн байгуулсан улсууд тэдний эзэлж байсан байр суурийг зvйрлvvлж хэлбэл одоогийн Шинжааны Хасаг хvмvvс хvчийг олж Монголын тєрийг эзэлж хэсэг хугацаанд эзэрхэж байгаад буцаад Монголчууд хvчийг олох vед хэсэг нь vлдэж хэсэг нь Шинжааны Уйгур ба Казахстан луу гараад явсан мэт дvр зураг буудаг. Энд би дээрх хасаг хvмvvсийг гомдоох гэсэнгvй харин Тvрэг Монголын тvvх дээр толгой эргэчихдэг хvмvvст жишээ болгов. Харин жилийн ємнє Исмаил гэх хасаг тvvхч Тvрэгийн Монгол дахь эзэлж байсан байр суурийг арай хэтрvvлэн бичсэн нь Єнєєдєр сонин дээр гарч байсан нь хэтэрхий єрєєсгєл санагдаж байсан.Vзэсгэлэнгийн танхимийн дараагийн хэсэгт дээрх Тvрэгvvд Иранд очиж улс байгуулсан тухай аж. Харин Монгол угсааны Хар Хятан гэж нэрлэгдэн Хятан улс Алтан улсад цохигдож байх vед байгуулагдсан Монгол хэлтэй улсыг Тvрэгийн байгуулсан бас нэг улс мэтээр vзvvлсэн нь тvvхийг гуйвуулж Тvрэгийг єргєжээ.Энэ бас юу ч биш байжээ. Гуравдугаар танхимд Доголон Тємєр Хааны маань байгуулсан Улс нь бас Тvрэгийн байгуулсан улс болоод явчихлаа. Самарканд хотноо бунхан дээрээ Алун Гоо хатны домгийг сийлж алхам тутамдаа Монгол гэдгээрээ бахархаж Чингисийн угсааны гvнжтэй гэрлэж єєрийгєє Алтан Ургийн Хvргэн гэж нэрлэдэг бас ач хvv Бабур нь Энэтхэгт байгуулсан улсаа Могул буюу Монгол гэж нэрлэсэн хvнийг Тvрэгийн хаан болгож орхидог хvмvvс аж. Ер нь Чингис хааны цэрэг Хорезмийг мєхєєж тєв азийг эзэлж тvvний бага хvv Тулуйн хvv Хvлэгэ хаан Ирак Иранийг эзэлснээр энэ орон зайд 1219 оноос 1450 он хvртэл Тvрэг биш Монгол хvн эзэн сууж байсан билээ. Тvрэгийн нэг улс нь болох Сельжvк нь Монголийн харьяанд 1234 орж vстсан бол Тvрэгийн бахархал Оттаман vлс нь байгуулагдаад удалгvй Доголон Тємєр Хааны цэрэгт цохигдож тvvний vлсыг мєхтєл 1444 он хvртэл ор сураггvй алга болсон нь тvvхийн vнэн билээ. Ингээд 1219 оноос 1444 он хvртэл Тvрэгийн тvvх тасарсаныг Монголын байгуулсан улс Монголын vлдээсэн тvvхийн vзвэрийг ашиглаад нєхєж гаргаж ирсэн байх юм. Арга ч vгvй биз Тvрэгийн 1000 жилийн баатарлаг тvvхийг харуулах гэхээр 250 жил нь Монголын тvvхийн сvvдэрт дарагдаж орхихоор нь Монголын байгуулсан улс монголтой холбоотой эд баримтыг єєрийн мэтээр танилцуулжээ.Хар бэхт Мухамед гэх зураачийн зургаар бvрдсэн бас нэг танхимын бахдалтай vзvvлж - энэ хvн бол Тvрэгийн Леонардо Винчи гэж. Харин нєгєє зураач нь дандаа л Иранд тєвтэй 1260 оноос 1358 онд байсан Монголийн Ил Хааны Улсын Хаад Ноёд Хатадыг зурсан байх аж. Миний бодлоор энэхvv зураач Монголхvн байсан эсвэл Мoнголын Хааны ордны зураач байсан байх. Дээрх зургуудыг Монгол гэж нэрлээгvй харин нvvдэлчид гэж нэрлэсэн аж. Тvvхийн vнэнийг нь хулгайлаад зогсохгvй урлагийн бvтээлийг нь бас єєрийн мэтээр баруунд суртачлах аж.Энэ vзэсгэлэнд бас Монгол бичгээр бичсэн 13 зууны vзвэр маш их аж. Дээрх vзвэрvvдийг Уйгар бичгийн дурсгал гэжээ. Гэтэл Монгол бичиг босоо уйгар босоо. Цаад санаа нь Уйгар нь тvрэг болохоор бас манай бичгээр бичсэн зvйл тvрэгийн юм болохыг vзлээ. Ийнхvv Тvрэгийн 1000 жилийн нvvдэл хэмээх vзэсгэлэн тvvхийрчээ.Дашрамд хэлэхэд Иран болон дундад азид vлдсэн Монголын тvvхийн эд зvйлс арвин бєгєєд Рашид Ал Дин болох Монгол эрдэмтдийн бичсэн Судрын Чуулган миний мэдэхээр дэлхийн хамгийн vнэтэй ном одоо болсон. Єнгєрсєн жил Их Британийн баячуулын жагсаалтад эхний 10 бичигдсэн Халили гэх Иран гаралтай хvний цуглуулгад байгаа нэг сайн хувь нь 200 сая долларын vнэтэй гэж бичсэн байсан санагдана. Мєн энэ vед бичигдсэн Ата Малик Жувейнийн Ертєнцийг Байлдан дагуулагчын тvvх ном ч асар vнэт бvтээл билээ.Урлаг талаасаа монголчууд дундад ази болон Исламын урлагт маш том шинэчлэл хийсэн бєгєєд vлдээсэн єв нь Монгол нутагт vлдэж хоцорсноос арвин ч байж магад. Vvнтэй холбоотой зураг дурсгал харах vзэх хvн интернэт дээр хайлт хийгээд vзэхэд єєрсдєє ойлгох байх.Тєгсгєлд нь хэлэхэд энэхvv vзэсгэлэнг Тvрэгийн банкууд нь ивээн тэтгэж гаргажээ. Энэ дайны vзэсгэлэнг гаргаад Монголчууд гэж нэрлээд уншаад дуусахгvй бахархаад барахгvй Эх сайхан эртний тєрт ёсны 2500 жилийн тvvх уламжлалаа 200 жилийн тvvхтэй Америкээс авахуулаад ойгоос бууж vлс байгуулаад удаагvй байгаа Африкт хvргэж vнэнийг олох юмсан.
Хазара Монголын тухай Хазара
Хазара Монголын тухай
Оруулсан Огноо: 2001-12-31 Уншсан тоо: 3045
Хазар Монголын талаар тодруулах зорилгоор Bernerd lewis -middle east 2000 years history, Gascoigne Great moghuls. E.Acton ruissia past and present . A.Cotereel history china зэрэг номуудаас сонирхлоо. Энэ талаар ойлгосон зуйлсээ та бvхэнтэй хуваалцъя гэж бодлоо. Лалийн орнууд Монгол ба Туркийг "Талыхан" гэж нэрлэж заншжээ. Анхний талын хvмvvс болох Туркууд манай эриний 900 оны vэд Лалийн ертєнцєд орж ирж одоогийн Иран, Ирак, Афганийн болон Оросийн зарим нутгийг эзэлж улмаар одоогийн Туркийн нутагт сууршиж сэлжукууд гэж нэрлэгджээ. Нєгєє хэсэг нь Египэт, Сири, Либаний хавиар тєвлєрч Мамлукийн Султанат гэсэн улсыг байгуулжээ. Ингээд талыхан буюу Туркууд Монголчуудыг иртэлх 250 жилд царай зvс єєрчлєгдєж бас ч vгvй соёлжиж, сууршин амьдрах болжээ. 250 орчом жилийн дараа талаас дахиад Монголчууд ирлээ. Туркуудийн гаргасан зам туршлагаас ч сурсан зvйл бий байх. Хорезмиййн омголон шахийг цохиод Багдадийн халифийг сvйрvvлээд Пэрс, Иранийг Афгантай эзлээд Дэли бас хурэв. Хойд талд нь Азербайджан, Армян, Гvрж бусад уулийханг эзлээд сэлжукий Туркуудййг жаахан цааш нь шахаад одоогийн Иранийн нутагт байгаа Табриз хотод тєвлєрсєн Ил хааны гэж нэрлэгдэх улсыг байгууллаа. Энэ vед буюу Ил хааны єлзийт хаан Жэвш Рашуд Данаар Монголын тvvхийг олон хvний оролцоотойгоор бичvvлж бидэнд vлдээжээ. Дэлхийн дийлэнх Монголын гарт орлоо. Хойд талд алтан орд зvvн Европийг, зvvн талд Зvчийн улс тєв Азийг урд талд Хубилайн Юан гvрэн зvvн ємнєд Азийг хянана. Улмаар Ил хаанийхан лал шашинд орж тvvний гол тєлєєлєгч болсон бєгєєд Монголчуудын лал шашины хєгжилд оруулсан нєлєє нь тэднийг нэгтгэж шашиныг хvчирхэгжvvлж улмаар эдгээр орнууд Монголын хууль татвар, цэргийн онолуудыг авч хэрэглэсэнээр тодорхойлогдоно. Гэвч Хvлэгv хаан буюу Абу сайд хааны vхэл 1360 онд Ил хааны ордныг задалж олон бие даасан жижиг улс vvсжээ. Гэсэн хдий ч Иран дах монгол угсааны олон жижиг улсууд хэдэн зуун жил оршсоор байсныг Ираны тvvхийн номнуудаас харж болно. Энэ vеэр Персvvд ба Туркууд жаахан сэхээд авч, Узбекvvд ч мєн хєл дээрээбосоод ирэхээ болжээ. Гэхдээ бас л болоогуй байж. 1380 онд Самаркандад Монгол угсааны нилээн Тvрэгжсэн алтан ургийн хvргэн Тємєр хаан хvчийг олж байлаа. Тvvнийг олон улс булаацалддаг боловч тэр єєрийгєє Монгол гэж тооцдог нилээн Тvрэг цус холилдсон ч алтан ургийн хvргэн буюу курган гэж тэндээ монголчуудад дуудагддаг тvvгээрээ их бахархдаг тэр ч утгаараа алтан ургийн хvн биш боловч монголчуудын дэмжлэгийг олсон ажээ. Буцаад задарсан олон жижиг улсыг нэгтгэж 1400 он гэхэд одоогийн Афганистан, Пакистан, Энэтхэгийн хойд тал Иран, Ирак( арабийн ертєнцийг араб хэлээр ярьж бичдэг Сири, Либан, Иордан, Египэт, Арабийн эмиратууд гол тєлєєлєгч бєгєєд арабийн гол хvч Багдадийн халифатийг бут цохисон нь арабуудын хvчийг олон зуун жилээр сулруулсан юм гэжээ) Азэрбайджань Узбекстан болон уулийханийг бvгдийг нь нэгтгээд баруун талд Туркийн Анатолий хотод хvрч Мамлукийн туркийг дараад цаашлан одоогийн Израйл Сирийн маргалддаг Голань єндєрлєг дээр сэлжукийн туркийг Египэт лvv ухраажээ. Сэлжукийн туркvvд 1260 онд Чингисийн цэргийг, 1400 онд Тємєрийн цэргийг, 100 жилийн дараа Бабурийн цэргийг дамаскт зогсоосон эрэлхэг дайчид боловч Туркийн тvvхчийн бичсэнээр Монголчууд тэдний хvчийг сульдааж тэд улмаар Мамлукийн туркvvдийн эрхшээлд оржээ. Хэрэб тэр Египэтийг эзэлсэн бол одоогийн лалийн ертєнц тvvний гар дор бvрэн орох байжээ. Энэ vеийн талаар Сирийн тvvхч "Талын хvмvvсийг талыхан буюу Туркууд Монголыг Сирийн нутаг дээр зогсоосон юм гэжээ. Тэд хоорондоо цэргийн тактик засаглал, ахуй, соёл, хувцас, царай зvсээр тун бага ялгаатай байлаа...," гэж бичжээ. Ингээд Тємєр хаан эзэлсэн газраа єєрийн хvмvvсээ суулгаад фэрганийн тал руу буцлаа. Одоо тvvнд єєр нэг зорилго байв. Энэ бол хятадийг дайлаар мордох. Хятадууд монголчуудыг 1340 оны орчим хєєж явуулаад нилээд хvчирхэгжиж амжсан байлаа. Энэ vеийн хятадын тvvхийн ном дээр тэд Тємєр хаанаас айж сандарч байсан тухай их тод дурсчээ. Гэвч хятадууд азтай байж. Тємєр хаан 1405 онд дайнд бэлтгэж байгаад нас баржээ. Тvvний бунхан одоог хvртэл Самаркандад байсаар байна. Тємєр хааны vхлээс хойш Лалийн ертєнц хуваагдаж эхлэв. Монгол угсаанийхан ч тэр, Пэрс туркууд ч тэр тус тусын жижиг улсыг байгуулж эхэллээ. Гэвч энэ vед Монголчууд бас л хvчтэй Монголын энерги бас л зарцуулагдаж дуусаагуй байв. Євєєгєєсєє 100 жилийн дараа Тємєрийн ач хvv Бабур Самаркандад хvчийг олж эхэллээ. Буцааж их улсыг байгуулах зорилго тvvнд байв. Тэр зорилгоо авга ах нараасаа Кабул, Гэрат, Кандагарийг салгаж одоогийн Узбекийн нутагтай нэгтгэснээр эхэлсэн юм. Энэ vед Афганийн эдгээр хойтууд монголчуудын гар дор худалдааны том тєвvvд болон цэцэглэж байлаа. Ингээд Кабулд тєвлєрч улмаар Пэрс дэх Пэрс ба Монгол жижиг улсуудыг нэгтгэж Тємєр хааны буюу євєєгийнхєє замаар уулыхан буюу Азэрбайджан, Гурж, Армян цаашлаад Туркийн Анатолий хотийг дайлаар мордож дахиад л Сирийн нутаг дээр хvчтэй эсэргvvцэл vзээд цааш байлдалгvй буцжээ. Тvvний зорилго энэтхэг байлаа. Євєє Тємєр хааны Дэли-г захируулж орхисон жанжин vр сад єєрсдийгєє Хир хаан гэж єргємжлєєд бие даажээ. Тvvний эрхийг халсан зарлиг гаргахад тэрээр байлдая гэжээ. 1525 онд олон зуун заан бvхий Ибрахимаар удирдулсан Хир хааний армийг бутцохиж Дэлийг эзэлжээ. Ингээд Монголчууд Афганистан ба Узбекстан Энэтхэгт тєвлєрсєн Их Могул улсыг vндэслэлээ. Энэ vед хойд талд Алтан ордныхон сулдаж байлаа. Москвагаас урагш 200 км орших Куликовийн талд 1380 онд цохиулсан Алтан ордыхон Астрахан, Казань ба Кримд тєвлєч байлаа. Дєнгєж 1480 онд л Оросийн Иван ИЙЙ Монголийн дарлалыг тєгсгєл боллоо гэж зарласан бєгєєд тэр хvртэл татвар тєлсєєр байжээ. Казань Астраханийхан 1550 оны vед л Оросын эрхшээлд оржээ. Харин ногой татар буюу нохой татарууд болохоор бvр 1700 оныг хvртэл бие даасан байдалтай байсаар Оросын эрхсээлд оржээ. Кримийн татарууд харин Оттаманийн эрхшээлд 17 зуунд орж, улмаар оросийн эрхсээлд оржээ. Кримийн татарууд 18 зуун хvртэл Орос Украйнаас боол олзолж турк лvv зардаг байсан тухай бичигджээ. Энэ vеийг хvртэл тэд хvчирхэг хэвээр байжээ. Буцаад Дэлиг харвал Бабур хаанй Их Монгол буюу пэрс дуудлагаар Их Могхул эсбэл Их Мугхул гэж дууддаг улс Монголийн хvч хаашаа шилжсэнийг харуулна. Тэдний ємнє хатуу ширvvн 300 жилийн нас угтаж байлаа. Бабур байлдан дагуулагч тодийгvй сайн удирдагч байснаараа Тємєр хаанаас ялгарсан юм. Тємєр хааныг сайн байлдан дагуулагч болохоос тєрийн удирдагч байж чадагvй гэж нэгэн тvvхч дvгнэсэн байна билээ. Бабур єєрийн дурдтгалыг бичиж ур удамдаа vлдээсэн нь одоог хvртэл хадгалагджээ. Тvvний дуртгал нь Их Могул гvрнийг удирдах vндсэн номлол болж чадсан гэж дvгнэгжээ. Гэвч Бабураас хойш Их Могулийн хаадууд тvvний бичсэн гэрээслэсэн олон зvйлийг огт хайхраагуй юм гэжээ. Их Могул гvрэнд урвалт шарвалт, эрх мэдлийн дайн, архидалт энэ 3 бол тvvний хvчийг олон удаа сулруулж байсан юм тэр vр удамдаа ч сэргийл гэж гэрээсэлсэн юм. Гэвч монгол генд кодлогдсон энэ шинжvvд Их Могулын тvvхэнд мєрєє vлдээсэн юм . Ердєє л Бабурын дараах хvv Хумиян хаанийг Кабулд байсан тєрсєн дуу Карим нь Энэтхэгийн жанжинтэй нийлж Делийгээс ховхолж тvvний охид нь зах дээр доромжлогдож хєвгvvд нь засуулж дайнд олзлогдсон дээдсийн гэр бvлд халддагvй тухайн vеййн журмыг эвдэж байсан нь зєвхєн нэг жишээ юм. Энэ vед Монгол эмэгтэйчvvд эвлэрэх эвдэлцэхэд ч мєн олон vvрэг гуйцэтгэж байсан жишээ байна. Харин Хуимян хаан Каримийг бутцохиж нvдийг нь сохлоод орхисон гэдэг. Могул гvрний 2 дах хаан Хумиян одон орныг сонирхогч бичгийн их хvн байжээ. Тvvний шатнаас нь унаж амиа алдсан номын сангийн барилга Делид одоо хvртэл байдаг юм байна. Тvvний дараагийн хаан акбар бол хvчирхэг улс тєрийг товхинуулагч байсан бол тvvний хvv Жалангир хаан урлагийн олон бvтээлийг vлдээж бас архичин нэр зvvж байжээ. Тvvний хvv шах Жалан єєрийн хайрт хатандаа Таж Махалийг босгососн ажээ. Сvvлчийн хаан Арангзэуб бол байлдан дагуулгч байж. Тvvуний vед 1705 он гэхэд Могол гурэн одоогийн энэтхэгийг бvхэлд нь Энэтхэг Пакистанийн булаацалддаг Кашмириг мєн Пакистанийг Афганистантай хянаж байсан юм. Их Могулын ордны дээдсийн хэл Монгол -Турк хэл байлээ. (монгол ба турк хэл нэг хэлний аймаг буюу алтай аймгийн хэл болно) Тvvний Монгол иргэд нь дээрх улсуудад мєн Иранд нутаглан амьдарсаар байгаа тэдний нэрлэдгээр Хазара буюу Мянгатийхан гэх 6-7 сая монгол-турк-пэрс холилдсон хэлээр ярьдаг Монгол царайтай, мал аж ахуй газар тариалан эрхэлж амьдардаг ажилч хєдєлмєрсєгєєрєє хєршvvддээ гайхагддаг єєрсдийгєє эзэн Чингисийн удам гэж бахархадаг цагийн эрхээр тасарсан бидний цусны тасархай ажээ. Одоо харин афганистан дах Хазара нар адил шашины урсгал бvхий Иран Туркээс дэмжлэг авдаг гэжээ. Их Могулийн хаадын vлдээсэн уран барилгын хэдэн зуун бvтээл Могул архитекторийг шингээж єнєєг хvртэл vлджээ. Их Могул номын зохиолч эдгээр 7 хааныг эзэн хаан ба урлагийн их зvтгэлтнvvд гэж дvгнэжээ. Могулын 7 дах хаанаас 1707 -1740 оны хооронд 4 хаад зvй бусаар эрх мэдлийн дайнд амиа алджээ. vvний шалтгаанаар Могул гvрэн хvчин сульдсаар байжээ. 1720 онын vед Оттаманийн эмпирэ буюу Туркууд улам хvчирхэгжиж оргилдоо хvрсэн байлаа. Тэд одоогийн Египэт, Сири, Либан, Ирак, Иран, уулийн улсууд буюу Азарбайджан, Армян, Гvрж бусад жижиг vндэстнvvд Югославийн холбоны улсууд, Молдав, Румин, Блгар, Унгар мєн Кримийн Монгол ханатийг багтаасан улсуудыг хянаж байлаа. Тэд 1700 оны орчим Вена хотод ялагдсан нь тэднийг Европ руу цааш дайлахыг зогсоожээ. 1700 он гэхэд Иран дах Сафабидийн хаант улс Туркийн эрхшээлд орсон нь Могулын хаант улс Оттаманийн эмпирэ хил залгахад хvргэжээ. 1740 онд Оттаманийн туркууд Пелиг эзэлж Могулын хаант улсын элбэг баян эрдэнэсийн санг тоносон нь тод тэмдэглэгдэж vлджээ. Сонирхолтой нь Бабур хааны нэгэн vнэт дэлхийд нэртэй диамонд явсаар Англичуудийн гарт орж одоо Лондонгийн нэгэн музейд байдаг юм байна. Энэ vеэс Могулын хаант улс мєхєж эхэлжээ. Улмаар тэд Английн эзэмшилд Энэтхэг улсыг хvлээлгэж єгсєн ажээ. Одоо лалын ертєнцєд Португали, Франц, Холланд зэрэг єрсєлдєгчєє ялж чадсан Английн колонийн уе эхэлж байлаа. Английн хатан хаан Викториа 68 жил тєр барьж Английг колонийн их эзэмшигч гvрэн болгоход чухал vvрэг гvйцэтгэжээ. Англи улс Энэтхэгийн ємнєд хэсэгт худалдааны зорилгоор байгуулагдсан ийст Индиа гэдэг сомпаниар дамжуулан колонийн бодлогоо хэрэгжvvлжээ. 1860 онд Моголын сvvлчийн хаан Их бБитанийн ивээл энэ компаний асрамжинд дор байсаар Бирмд нас бржээ. Англичууд 1820 оны vед єєрсдийн анхны тагнуулуудаа худалдаачин эмчийн дvрээр Афганистанд илгээж эхэлжээ. Тэд ч дурсамжиндаа дэлхийн хамгийн аймшигт дээрэмчидтэй улс гэж Афганийг тэмдэглэхийн хажуугаар Кабул хотийн сайхныг магтаж тvvнд дурласаар зарим нь Афганд амиа алджээ. Єнєєдрийн Daily Mail сонин дээр Тартар нvvдэлчний дvрээр Афганистанд нэвтэрсэн Англи тагнуулын 1800 оны адал явдлыг бичжээ. Афганистанд явуулах Английн бодлогыг тэдний тагнуулууд Хэрат хотыг захирч байсан Камран гэх хазар эрийг дэмжиж улмаар тvvний гарын дор Афганийг нэгтгэх, нэгтэгсэн Афганийг ивээлдээ авснаар Иранд єєрийн нєлєєг нэмсэн Оросын хvч Афганд орж ирэхээс сэргийлэх зэргээр тододрхойлж байжээ. Улмаар Афганистан, Орос, Британийн завсрын бvс буюу буфэр орон болжээ. Энэ бодлого vндсэндээ Могулийн эзэнт гvрнийг Их Британийн ивээлд оруулсан аргатай тєстэй юм. Мєн эндээс Афганистанд 19 зуун гэхэд Хазара буюу Монголчууд хvн амын 50 %-ийг бvрдvvлж хvчтэй тєлєєлєлтэй байсныг харуулж байна. Афганистанд Английн анхны цэрэг 1840 онд оржээ. Энэтхэг, Англи цэргvvдийг Афганчууд хvлээж аваагvй юм. Улмаар гэр бvлийн хамт 17000 хvн 1842 онд Кабулаас ухарч Жалалабад орох гэж яваад замдаа бvгд алуулж 1 хvн амд vлдсэн нь Английн колончлолын тvvхэн дэх эмзэг толбо ажээ. Харин vvний єшєєг Афганийн гар хєлєєр дамжуулан Хазара нарыг аймаглан устгасан тухай Хазара вэб дээр бичигдсэнээр 2-3 сая Хазара хvн алагдаж улмаар Афганд тэд байр сууриа алдаж эхэлжээ. 1992 онд Оросын талыг барьсан Нажибуллаг умардын эвсэл унагаж тэдний удирдагчид Раббань болон Массоод нар олон хазар хvнийг хядсан бол Талибууд Хазара-ийн удирдагч Мазарийг хэлэлцээ хийнэ гэж уриад нисдэг тэрэгнээс шидэж алж улмаар хэдэн зуун Хазара хvнийг (Талибуудийн баримталдаг лал шашиний шит ба хазар нарийн суннь урсгал лалийн шашиныг ундэслэгч Моххамэдийн залгамжлагчийг тvvний хvv ба хvргэн гэдэг дээр санал зєрдгєєс биенийгээ хvлээн зєвшєєрдєггvй юм) устгажээ. Ийнхvv Лалийн ертєнцийг захирч байсан Монголчуудын vр сад єнєєг хvртэл байсаар байж хатуу ширvvн он жилvvдийг давсаар байгаа ажээ. Монгол улс Солонгос, Вьетнам, Орос зэрэг улсуудад дайны vед ч сvvлийн vед ч тусламж vзvvлж ирсэн туршлагатайн хувьд эдгээр цусны тасархай Монголчууддаа єнчинг нь асрах , залуусыг нь нутагтаа сургах зэргээр боломжоороо туслах боломжтой байх. О. Батбаяр
Оруулсан Огноо: 2001-12-31 Уншсан тоо: 3045
Хазар Монголын талаар тодруулах зорилгоор Bernerd lewis -middle east 2000 years history, Gascoigne Great moghuls. E.Acton ruissia past and present . A.Cotereel history china зэрэг номуудаас сонирхлоо. Энэ талаар ойлгосон зуйлсээ та бvхэнтэй хуваалцъя гэж бодлоо. Лалийн орнууд Монгол ба Туркийг "Талыхан" гэж нэрлэж заншжээ. Анхний талын хvмvvс болох Туркууд манай эриний 900 оны vэд Лалийн ертєнцєд орж ирж одоогийн Иран, Ирак, Афганийн болон Оросийн зарим нутгийг эзэлж улмаар одоогийн Туркийн нутагт сууршиж сэлжукууд гэж нэрлэгджээ. Нєгєє хэсэг нь Египэт, Сири, Либаний хавиар тєвлєрч Мамлукийн Султанат гэсэн улсыг байгуулжээ. Ингээд талыхан буюу Туркууд Монголчуудыг иртэлх 250 жилд царай зvс єєрчлєгдєж бас ч vгvй соёлжиж, сууршин амьдрах болжээ. 250 орчом жилийн дараа талаас дахиад Монголчууд ирлээ. Туркуудийн гаргасан зам туршлагаас ч сурсан зvйл бий байх. Хорезмиййн омголон шахийг цохиод Багдадийн халифийг сvйрvvлээд Пэрс, Иранийг Афгантай эзлээд Дэли бас хурэв. Хойд талд нь Азербайджан, Армян, Гvрж бусад уулийханг эзлээд сэлжукий Туркуудййг жаахан цааш нь шахаад одоогийн Иранийн нутагт байгаа Табриз хотод тєвлєрсєн Ил хааны гэж нэрлэгдэх улсыг байгууллаа. Энэ vед буюу Ил хааны єлзийт хаан Жэвш Рашуд Данаар Монголын тvvхийг олон хvний оролцоотойгоор бичvvлж бидэнд vлдээжээ. Дэлхийн дийлэнх Монголын гарт орлоо. Хойд талд алтан орд зvvн Европийг, зvvн талд Зvчийн улс тєв Азийг урд талд Хубилайн Юан гvрэн зvvн ємнєд Азийг хянана. Улмаар Ил хаанийхан лал шашинд орж тvvний гол тєлєєлєгч болсон бєгєєд Монголчуудын лал шашины хєгжилд оруулсан нєлєє нь тэднийг нэгтгэж шашиныг хvчирхэгжvvлж улмаар эдгээр орнууд Монголын хууль татвар, цэргийн онолуудыг авч хэрэглэсэнээр тодорхойлогдоно. Гэвч Хvлэгv хаан буюу Абу сайд хааны vхэл 1360 онд Ил хааны ордныг задалж олон бие даасан жижиг улс vvсжээ. Гэсэн хдий ч Иран дах монгол угсааны олон жижиг улсууд хэдэн зуун жил оршсоор байсныг Ираны тvvхийн номнуудаас харж болно. Энэ vеэр Персvvд ба Туркууд жаахан сэхээд авч, Узбекvvд ч мєн хєл дээрээбосоод ирэхээ болжээ. Гэхдээ бас л болоогуй байж. 1380 онд Самаркандад Монгол угсааны нилээн Тvрэгжсэн алтан ургийн хvргэн Тємєр хаан хvчийг олж байлаа. Тvvнийг олон улс булаацалддаг боловч тэр єєрийгєє Монгол гэж тооцдог нилээн Тvрэг цус холилдсон ч алтан ургийн хvргэн буюу курган гэж тэндээ монголчуудад дуудагддаг тvvгээрээ их бахархдаг тэр ч утгаараа алтан ургийн хvн биш боловч монголчуудын дэмжлэгийг олсон ажээ. Буцаад задарсан олон жижиг улсыг нэгтгэж 1400 он гэхэд одоогийн Афганистан, Пакистан, Энэтхэгийн хойд тал Иран, Ирак( арабийн ертєнцийг араб хэлээр ярьж бичдэг Сири, Либан, Иордан, Египэт, Арабийн эмиратууд гол тєлєєлєгч бєгєєд арабийн гол хvч Багдадийн халифатийг бут цохисон нь арабуудын хvчийг олон зуун жилээр сулруулсан юм гэжээ) Азэрбайджань Узбекстан болон уулийханийг бvгдийг нь нэгтгээд баруун талд Туркийн Анатолий хотод хvрч Мамлукийн туркийг дараад цаашлан одоогийн Израйл Сирийн маргалддаг Голань єндєрлєг дээр сэлжукийн туркийг Египэт лvv ухраажээ. Сэлжукийн туркvvд 1260 онд Чингисийн цэргийг, 1400 онд Тємєрийн цэргийг, 100 жилийн дараа Бабурийн цэргийг дамаскт зогсоосон эрэлхэг дайчид боловч Туркийн тvvхчийн бичсэнээр Монголчууд тэдний хvчийг сульдааж тэд улмаар Мамлукийн туркvvдийн эрхшээлд оржээ. Хэрэб тэр Египэтийг эзэлсэн бол одоогийн лалийн ертєнц тvvний гар дор бvрэн орох байжээ. Энэ vеийн талаар Сирийн тvvхч "Талын хvмvvсийг талыхан буюу Туркууд Монголыг Сирийн нутаг дээр зогсоосон юм гэжээ. Тэд хоорондоо цэргийн тактик засаглал, ахуй, соёл, хувцас, царай зvсээр тун бага ялгаатай байлаа...," гэж бичжээ. Ингээд Тємєр хаан эзэлсэн газраа єєрийн хvмvvсээ суулгаад фэрганийн тал руу буцлаа. Одоо тvvнд єєр нэг зорилго байв. Энэ бол хятадийг дайлаар мордох. Хятадууд монголчуудыг 1340 оны орчим хєєж явуулаад нилээд хvчирхэгжиж амжсан байлаа. Энэ vеийн хятадын тvvхийн ном дээр тэд Тємєр хаанаас айж сандарч байсан тухай их тод дурсчээ. Гэвч хятадууд азтай байж. Тємєр хаан 1405 онд дайнд бэлтгэж байгаад нас баржээ. Тvvний бунхан одоог хvртэл Самаркандад байсаар байна. Тємєр хааны vхлээс хойш Лалийн ертєнц хуваагдаж эхлэв. Монгол угсаанийхан ч тэр, Пэрс туркууд ч тэр тус тусын жижиг улсыг байгуулж эхэллээ. Гэвч энэ vед Монголчууд бас л хvчтэй Монголын энерги бас л зарцуулагдаж дуусаагуй байв. Євєєгєєсєє 100 жилийн дараа Тємєрийн ач хvv Бабур Самаркандад хvчийг олж эхэллээ. Буцааж их улсыг байгуулах зорилго тvvнд байв. Тэр зорилгоо авга ах нараасаа Кабул, Гэрат, Кандагарийг салгаж одоогийн Узбекийн нутагтай нэгтгэснээр эхэлсэн юм. Энэ vед Афганийн эдгээр хойтууд монголчуудын гар дор худалдааны том тєвvvд болон цэцэглэж байлаа. Ингээд Кабулд тєвлєрч улмаар Пэрс дэх Пэрс ба Монгол жижиг улсуудыг нэгтгэж Тємєр хааны буюу євєєгийнхєє замаар уулыхан буюу Азэрбайджан, Гурж, Армян цаашлаад Туркийн Анатолий хотийг дайлаар мордож дахиад л Сирийн нутаг дээр хvчтэй эсэргvvцэл vзээд цааш байлдалгvй буцжээ. Тvvний зорилго энэтхэг байлаа. Євєє Тємєр хааны Дэли-г захируулж орхисон жанжин vр сад єєрсдийгєє Хир хаан гэж єргємжлєєд бие даажээ. Тvvний эрхийг халсан зарлиг гаргахад тэрээр байлдая гэжээ. 1525 онд олон зуун заан бvхий Ибрахимаар удирдулсан Хир хааний армийг бутцохиж Дэлийг эзэлжээ. Ингээд Монголчууд Афганистан ба Узбекстан Энэтхэгт тєвлєрсєн Их Могул улсыг vндэслэлээ. Энэ vед хойд талд Алтан ордныхон сулдаж байлаа. Москвагаас урагш 200 км орших Куликовийн талд 1380 онд цохиулсан Алтан ордыхон Астрахан, Казань ба Кримд тєвлєч байлаа. Дєнгєж 1480 онд л Оросийн Иван ИЙЙ Монголийн дарлалыг тєгсгєл боллоо гэж зарласан бєгєєд тэр хvртэл татвар тєлсєєр байжээ. Казань Астраханийхан 1550 оны vед л Оросын эрхшээлд оржээ. Харин ногой татар буюу нохой татарууд болохоор бvр 1700 оныг хvртэл бие даасан байдалтай байсаар Оросын эрхсээлд оржээ. Кримийн татарууд харин Оттаманийн эрхшээлд 17 зуунд орж, улмаар оросийн эрхсээлд оржээ. Кримийн татарууд 18 зуун хvртэл Орос Украйнаас боол олзолж турк лvv зардаг байсан тухай бичигджээ. Энэ vеийг хvртэл тэд хvчирхэг хэвээр байжээ. Буцаад Дэлиг харвал Бабур хаанй Их Монгол буюу пэрс дуудлагаар Их Могхул эсбэл Их Мугхул гэж дууддаг улс Монголийн хvч хаашаа шилжсэнийг харуулна. Тэдний ємнє хатуу ширvvн 300 жилийн нас угтаж байлаа. Бабур байлдан дагуулагч тодийгvй сайн удирдагч байснаараа Тємєр хаанаас ялгарсан юм. Тємєр хааныг сайн байлдан дагуулагч болохоос тєрийн удирдагч байж чадагvй гэж нэгэн тvvхч дvгнэсэн байна билээ. Бабур єєрийн дурдтгалыг бичиж ур удамдаа vлдээсэн нь одоог хvртэл хадгалагджээ. Тvvний дуртгал нь Их Могул гvрнийг удирдах vндсэн номлол болж чадсан гэж дvгнэгжээ. Гэвч Бабураас хойш Их Могулийн хаадууд тvvний бичсэн гэрээслэсэн олон зvйлийг огт хайхраагуй юм гэжээ. Их Могул гvрэнд урвалт шарвалт, эрх мэдлийн дайн, архидалт энэ 3 бол тvvний хvчийг олон удаа сулруулж байсан юм тэр vр удамдаа ч сэргийл гэж гэрээсэлсэн юм. Гэвч монгол генд кодлогдсон энэ шинжvvд Их Могулын тvvхэнд мєрєє vлдээсэн юм . Ердєє л Бабурын дараах хvv Хумиян хаанийг Кабулд байсан тєрсєн дуу Карим нь Энэтхэгийн жанжинтэй нийлж Делийгээс ховхолж тvvний охид нь зах дээр доромжлогдож хєвгvvд нь засуулж дайнд олзлогдсон дээдсийн гэр бvлд халддагvй тухайн vеййн журмыг эвдэж байсан нь зєвхєн нэг жишээ юм. Энэ vед Монгол эмэгтэйчvvд эвлэрэх эвдэлцэхэд ч мєн олон vvрэг гуйцэтгэж байсан жишээ байна. Харин Хуимян хаан Каримийг бутцохиж нvдийг нь сохлоод орхисон гэдэг. Могул гvрний 2 дах хаан Хумиян одон орныг сонирхогч бичгийн их хvн байжээ. Тvvний шатнаас нь унаж амиа алдсан номын сангийн барилга Делид одоо хvртэл байдаг юм байна. Тvvний дараагийн хаан акбар бол хvчирхэг улс тєрийг товхинуулагч байсан бол тvvний хvv Жалангир хаан урлагийн олон бvтээлийг vлдээж бас архичин нэр зvvж байжээ. Тvvний хvv шах Жалан єєрийн хайрт хатандаа Таж Махалийг босгососн ажээ. Сvvлчийн хаан Арангзэуб бол байлдан дагуулгч байж. Тvvуний vед 1705 он гэхэд Могол гурэн одоогийн энэтхэгийг бvхэлд нь Энэтхэг Пакистанийн булаацалддаг Кашмириг мєн Пакистанийг Афганистантай хянаж байсан юм. Их Могулын ордны дээдсийн хэл Монгол -Турк хэл байлээ. (монгол ба турк хэл нэг хэлний аймаг буюу алтай аймгийн хэл болно) Тvvний Монгол иргэд нь дээрх улсуудад мєн Иранд нутаглан амьдарсаар байгаа тэдний нэрлэдгээр Хазара буюу Мянгатийхан гэх 6-7 сая монгол-турк-пэрс холилдсон хэлээр ярьдаг Монгол царайтай, мал аж ахуй газар тариалан эрхэлж амьдардаг ажилч хєдєлмєрсєгєєрєє хєршvvддээ гайхагддаг єєрсдийгєє эзэн Чингисийн удам гэж бахархадаг цагийн эрхээр тасарсан бидний цусны тасархай ажээ. Одоо харин афганистан дах Хазара нар адил шашины урсгал бvхий Иран Туркээс дэмжлэг авдаг гэжээ. Их Могулийн хаадын vлдээсэн уран барилгын хэдэн зуун бvтээл Могул архитекторийг шингээж єнєєг хvртэл vлджээ. Их Могул номын зохиолч эдгээр 7 хааныг эзэн хаан ба урлагийн их зvтгэлтнvvд гэж дvгнэжээ. Могулын 7 дах хаанаас 1707 -1740 оны хооронд 4 хаад зvй бусаар эрх мэдлийн дайнд амиа алджээ. vvний шалтгаанаар Могул гvрэн хvчин сульдсаар байжээ. 1720 онын vед Оттаманийн эмпирэ буюу Туркууд улам хvчирхэгжиж оргилдоо хvрсэн байлаа. Тэд одоогийн Египэт, Сири, Либан, Ирак, Иран, уулийн улсууд буюу Азарбайджан, Армян, Гvрж бусад жижиг vндэстнvvд Югославийн холбоны улсууд, Молдав, Румин, Блгар, Унгар мєн Кримийн Монгол ханатийг багтаасан улсуудыг хянаж байлаа. Тэд 1700 оны орчим Вена хотод ялагдсан нь тэднийг Европ руу цааш дайлахыг зогсоожээ. 1700 он гэхэд Иран дах Сафабидийн хаант улс Туркийн эрхшээлд орсон нь Могулын хаант улс Оттаманийн эмпирэ хил залгахад хvргэжээ. 1740 онд Оттаманийн туркууд Пелиг эзэлж Могулын хаант улсын элбэг баян эрдэнэсийн санг тоносон нь тод тэмдэглэгдэж vлджээ. Сонирхолтой нь Бабур хааны нэгэн vнэт дэлхийд нэртэй диамонд явсаар Англичуудийн гарт орж одоо Лондонгийн нэгэн музейд байдаг юм байна. Энэ vеэс Могулын хаант улс мєхєж эхэлжээ. Улмаар тэд Английн эзэмшилд Энэтхэг улсыг хvлээлгэж єгсєн ажээ. Одоо лалын ертєнцєд Португали, Франц, Холланд зэрэг єрсєлдєгчєє ялж чадсан Английн колонийн уе эхэлж байлаа. Английн хатан хаан Викториа 68 жил тєр барьж Английг колонийн их эзэмшигч гvрэн болгоход чухал vvрэг гvйцэтгэжээ. Англи улс Энэтхэгийн ємнєд хэсэгт худалдааны зорилгоор байгуулагдсан ийст Индиа гэдэг сомпаниар дамжуулан колонийн бодлогоо хэрэгжvvлжээ. 1860 онд Моголын сvvлчийн хаан Их бБитанийн ивээл энэ компаний асрамжинд дор байсаар Бирмд нас бржээ. Англичууд 1820 оны vед єєрсдийн анхны тагнуулуудаа худалдаачин эмчийн дvрээр Афганистанд илгээж эхэлжээ. Тэд ч дурсамжиндаа дэлхийн хамгийн аймшигт дээрэмчидтэй улс гэж Афганийг тэмдэглэхийн хажуугаар Кабул хотийн сайхныг магтаж тvvнд дурласаар зарим нь Афганд амиа алджээ. Єнєєдрийн Daily Mail сонин дээр Тартар нvvдэлчний дvрээр Афганистанд нэвтэрсэн Англи тагнуулын 1800 оны адал явдлыг бичжээ. Афганистанд явуулах Английн бодлогыг тэдний тагнуулууд Хэрат хотыг захирч байсан Камран гэх хазар эрийг дэмжиж улмаар тvvний гарын дор Афганийг нэгтгэх, нэгтэгсэн Афганийг ивээлдээ авснаар Иранд єєрийн нєлєєг нэмсэн Оросын хvч Афганд орж ирэхээс сэргийлэх зэргээр тододрхойлж байжээ. Улмаар Афганистан, Орос, Британийн завсрын бvс буюу буфэр орон болжээ. Энэ бодлого vндсэндээ Могулийн эзэнт гvрнийг Их Британийн ивээлд оруулсан аргатай тєстэй юм. Мєн эндээс Афганистанд 19 зуун гэхэд Хазара буюу Монголчууд хvн амын 50 %-ийг бvрдvvлж хvчтэй тєлєєлєлтэй байсныг харуулж байна. Афганистанд Английн анхны цэрэг 1840 онд оржээ. Энэтхэг, Англи цэргvvдийг Афганчууд хvлээж аваагvй юм. Улмаар гэр бvлийн хамт 17000 хvн 1842 онд Кабулаас ухарч Жалалабад орох гэж яваад замдаа бvгд алуулж 1 хvн амд vлдсэн нь Английн колончлолын тvvхэн дэх эмзэг толбо ажээ. Харин vvний єшєєг Афганийн гар хєлєєр дамжуулан Хазара нарыг аймаглан устгасан тухай Хазара вэб дээр бичигдсэнээр 2-3 сая Хазара хvн алагдаж улмаар Афганд тэд байр сууриа алдаж эхэлжээ. 1992 онд Оросын талыг барьсан Нажибуллаг умардын эвсэл унагаж тэдний удирдагчид Раббань болон Массоод нар олон хазар хvнийг хядсан бол Талибууд Хазара-ийн удирдагч Мазарийг хэлэлцээ хийнэ гэж уриад нисдэг тэрэгнээс шидэж алж улмаар хэдэн зуун Хазара хvнийг (Талибуудийн баримталдаг лал шашиний шит ба хазар нарийн суннь урсгал лалийн шашиныг ундэслэгч Моххамэдийн залгамжлагчийг тvvний хvv ба хvргэн гэдэг дээр санал зєрдгєєс биенийгээ хvлээн зєвшєєрдєггvй юм) устгажээ. Ийнхvv Лалийн ертєнцийг захирч байсан Монголчуудын vр сад єнєєг хvртэл байсаар байж хатуу ширvvн он жилvvдийг давсаар байгаа ажээ. Монгол улс Солонгос, Вьетнам, Орос зэрэг улсуудад дайны vед ч сvvлийн vед ч тусламж vзvvлж ирсэн туршлагатайн хувьд эдгээр цусны тасархай Монголчууддаа єнчинг нь асрах , залуусыг нь нутагтаа сургах зэргээр боломжоороо туслах боломжтой байх. О. Батбаяр
Буриад Монголын Автономыг устгаж эхэллээ
Буриад Монголын Автономыг устгаж эхэллээ
Пүрэв, 04/06/2006 - 12:27
Нийтлэл
Очирбатын Батбаяр MD, MSc Public Health ( University of London), (o_batbayar@yahoo.com)Британий Монголчуудын Монгол Мэдээ сониноос
Оросын ерөнхийлөгч 4 сарын 5 нд Кремл буюу Хэрэм гэж хэлчихмээр ордондоо Хэсэг хүмүүсийг хүлээн авчээ. Үүнд ерөнхийлөгчийн тамгын газрын дарга Владислав Сурков, Сибир дэх Оросын ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхт төлөөлөгч Анатолий Квашнин, Эрхүү мужийн губернатор Александр Тишанин, Хурлын дарга Виктор Круглов, Үст Ордын Бурят тойргын удирдагч Валерий Малеев, Хурлын дарга Ирина Морохоева нар байлцав.
Тэд Эрхүү муж болон Уст Ордын Буриад автономит тойргыг Эрхүү мужид нийлүүлэх талаар санал солилцож санал асуулга явуулахаар шийдсэн байна.
Аль 2002 оноос Путин өөрийн хүч нөлөөг нэмэгдүүлэх зорилгоор хэд хэдэн үе шат бүхий ажлуудыг хийж байгаа билээ. Юуны түрүүнд тэрээр Оросын Холбооны улсыг бүрдүүлэгч автономит улсууд болон тойрог, хязгааруудын удирдагчдыг өөрөө томилдог болсон явдал бөгөөд энэ нь товчхондоо эдгээр холбооны нэгжүүдэд оршин суугчид өөрсдийнхөө удирдагчдыг сонгох эрхгүй болж байгаа гэсэн үг билээ.Үүний дараагаар тэрээр Оросын Холбооны улсыг бүрдүүлэгч дээрх 89 нэгжийг цөөлөн хооронд нь хүчээр нэгтгэх арга хэмжээ авч явуулж байгаа.
Оросын ерөнхийлөгч луувангаа иднэ үү, лаагаа иднэ үү маньд хамаа үгүй гэж орхиж боломгүй болж эхэлж байх шиг байна.Түүх сөхвөл Євөрмонголыг Манж эзлэн авч , Галданбошигт халхыг довтолж байх үед Манж, Ойрд, Халхын хэнийг дагахаа мэдэхээ больсон буриадууд Оросуудаас өөрсдийгөө хамгаалахыг хүсжээ.Харамсалтай нь оросууд хойноос ирээд хот минийх гэгчийн үлгэрээр Буриадад Казак цэргийн анги суулган нутгийн иргэдийг нүүлгэн шилжүүлж орос сууринг байгуулан эзэрхийлсэн түүхтэй. Буриад Монголчууд эсэргүүцэн тэмцэж бослого олонтаа гарган дарагдаж байсан бөгөөд улмаар 1921 он гэхэд Унгерн Буриад Монголыг нэгтгэн Пан Монгол улсыг байгуулах гэсэн ч амжилт олоогүй аж. Үүний дараагаар Буриадад пан Монгол үзэл хүчтэй өрнөж байсан боловч амжил т ололгүй байсаар 1923 онд Буриад Монгол Автономит улс байгуулагдсан байна. 1937 онд Сталин Буриад Монголыг 3 хэсэг тасдан Буриад Монгол автономит улс , Агийн Буриад тойрог, Уст Ордын тойрог болгон хувааж улмаар нутгийн баялаг хэсгийг багтаасан одоогийн Эрхүү болон Чита мужийг байгуулжээ. 1958 оноос Буриад Монгол гэсэн нэрнээс Монгол гэдэг нэрийг ор тас авсан байдаг. Ийнхүү Оросуудын Хятад луу татах гэж буй хийн болон газрын тосны хоолойг тэжээх томоохон орд газар бүхий нутгууд Буриадын бус бусдын нутаг болжээ. Єнөө маргаашгүй эхлэх гэж байгаа дээрх хоолойн зарим хэсэг Байгал нуурт 500 метр өнгөрч байгаа нь газар хөдлөлт болон бусад ослын үед Байгаль нуурт хор нөлөөтэй бөгөөд Оросын олон нийт эсэргүүцэж байгаа боловч баригдах нь нэгэнт тодорхой болж байна.
Оросын ерөнхийлөгч дээрх уулзалт дээр Оросын хамгийн ядуу бүс нутагт Уст Ордын буриад тойрог багтаж байгааг сануулж Эрхүү мужтай нэгдэх нь Уст Ордын ядуу иргэдэд ихээхэн ашигтайг анхааруулжээ. Уст Орд 22 Мянган км кв нутаг дээр 135 мянган хүн амьдардаг бөгөөд дийлэнх нь буриадууд байдаг аж.Мөн удахгүй Агийн буриад тойргыг Чита мужид нэгтгэх аж. Үнэхээр нэгтгэмээр байгаа бол 3 хуваагдчихаад байгаа Буриадуудыг хооронд нь нэгтгэж болмоор. Оросын мужуудтай нэгтгэх гэж зүтгээд байдаг нь юу билээ. Эхнэр нөхөр байтугай Эрүү толгой салдаг юм гэдгийн үлгэрээр Орос улс хэзээ нэгэн цагт задрахад Автономит байж байгаад тусгаар болох өдөр Буриадын ард зонд бидний насан дээр биш юмаа гэхэд хожим ирэх учиртай. Тийм учраас автономийг хэзээ ч устгаж болдоггүй юм. Євөр Монголыг ар Монголтойгоо 1945 онд нэгдэх сайхан боломж гарахад 300 жилийн өмнө Манжтай хийсэн гэрээ саад болсоны жишээ бол түүх хэзээ ч хуучирдагүйн жишээ билээ.
Путин дээрх ажлыг хэд хэдэн шатаар хийжээ. Аль 2003 оноос тэрээр өөрийн хүмүүсийг Уст орд луу явуулан ятгуулсан боловч амжилт олоогүй ихээхэн эсэргүүцэлтэй тулгарсан аж. Харин тэрээр нэгэнт саяхнаас бүс нутгийн удирдагчдынг өөрөө сонгож томилдог болсон тул өөрийн хүнийг Уст Ордын удирдлагад тавьж улмаар санаагаа хэрэгжүүлж амжжээ. Уст ордын болон Буриад зон энэ талаар ямар саналтай байгаа талаар мэдээлэл олох ямар ч боломж алга. Яг иймэрхүү аргаар Хятадууд Євөрмонголын нутгаас тасдан авч Гансу, Чинхай өшөө хэд хэдэн мужуудыг 1960аад онд байгуулан Євөрмонгол иргэдийн автономит эрхийг зөрчсөн билээ.Путин үүний урьд Таймыр болон Эвэнкийн автономит тойргийг Красноярск мужид 2005 оны 4 сард санал асуулга явуулсан нэрийн дор нэгтгэсэн бөгөөд дээрх аргаа мөн хэрэглэх аж. Оросууд америкчуудыг Double Standart буюу 2 нүүртэй гэдэг мөртлөө, Чеченд дайн хийж, тусгаар тогтносон Гүрж улсын бүрэлдхүүнд багтдаг Абхаз болон Ємнөд Осетийн автономит улсуудыг тусгаар улс болохыг дэмжиж бас Молдов улсаас тасдаж авсан Приднестрийн бүс нутагт тусгаар тогтнол олгох санал гаргаад байгаа улс билээ.Хөөрхий бидний цөөн монголчууд ( 2.5 сая хүнээс тал нь хүүхэд, үлдсэнийх нь тал нь хөгшчүүл бас гадаадад хоёр зуун мянга орчим залуус гнь гараад явсан гэдгийг тооцоорой ) Монголчууд Утаанбаатар хотынхоо утаа манан дор Ардчилсан болон Хувьсгалт бас шинэчлэх, эрс шинэчлэх, эрүүлжүүлэх, эргэлт хийх зэрэг олон хөдөлгөөнүүд үүсгэж үзэж тарж байх хооронд Орос Хятад 2 хөрш маань биднээс тасдаж авсан монгол цуст ахан дүүсийг хуваан жижиглэж, нутаг орноос нь тасдан авах аргаа биенээсээ хуулбарлан биднийгээ идсээр байх аж.
Иймэрхүү асуудал дээр манай төр засаг дуугарч санаагаа хэлэх хэрэгтэй байх. Учир нь местны оросын эрх ашгийг оросын засгийн газар монголтой ярьдаг байхад бид уугуул ( местны биш шүү ) буриад монгол иргэдийн автономитыг устгаж байхад дуугай сууж болох уу. Манай төр засгийхан авилгалаа биендээ өгч авалцаад завгүй бол эх оронч оюутнууд болон бусад залуус оросын Элчин сайдын яамны гадаа жагсаж ч болно шүү дээ. Энэхүү асуудлыг олон улсын анхааралд хүргэж , болж бүтэж байгаа эсэхэд дүгнэлт гаргах хэрэгтэй. Оросууд бидний Эзэнт гүрний ойд иймэрхүү бэлэг барьж байгааг юу гэж ойлгох бэ залуусаа.
Пүрэв, 04/06/2006 - 12:27
Нийтлэл
Очирбатын Батбаяр MD, MSc Public Health ( University of London), (o_batbayar@yahoo.com)Британий Монголчуудын Монгол Мэдээ сониноос
Оросын ерөнхийлөгч 4 сарын 5 нд Кремл буюу Хэрэм гэж хэлчихмээр ордондоо Хэсэг хүмүүсийг хүлээн авчээ. Үүнд ерөнхийлөгчийн тамгын газрын дарга Владислав Сурков, Сибир дэх Оросын ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхт төлөөлөгч Анатолий Квашнин, Эрхүү мужийн губернатор Александр Тишанин, Хурлын дарга Виктор Круглов, Үст Ордын Бурят тойргын удирдагч Валерий Малеев, Хурлын дарга Ирина Морохоева нар байлцав.
Тэд Эрхүү муж болон Уст Ордын Буриад автономит тойргыг Эрхүү мужид нийлүүлэх талаар санал солилцож санал асуулга явуулахаар шийдсэн байна.
Аль 2002 оноос Путин өөрийн хүч нөлөөг нэмэгдүүлэх зорилгоор хэд хэдэн үе шат бүхий ажлуудыг хийж байгаа билээ. Юуны түрүүнд тэрээр Оросын Холбооны улсыг бүрдүүлэгч автономит улсууд болон тойрог, хязгааруудын удирдагчдыг өөрөө томилдог болсон явдал бөгөөд энэ нь товчхондоо эдгээр холбооны нэгжүүдэд оршин суугчид өөрсдийнхөө удирдагчдыг сонгох эрхгүй болж байгаа гэсэн үг билээ.Үүний дараагаар тэрээр Оросын Холбооны улсыг бүрдүүлэгч дээрх 89 нэгжийг цөөлөн хооронд нь хүчээр нэгтгэх арга хэмжээ авч явуулж байгаа.
Оросын ерөнхийлөгч луувангаа иднэ үү, лаагаа иднэ үү маньд хамаа үгүй гэж орхиж боломгүй болж эхэлж байх шиг байна.Түүх сөхвөл Євөрмонголыг Манж эзлэн авч , Галданбошигт халхыг довтолж байх үед Манж, Ойрд, Халхын хэнийг дагахаа мэдэхээ больсон буриадууд Оросуудаас өөрсдийгөө хамгаалахыг хүсжээ.Харамсалтай нь оросууд хойноос ирээд хот минийх гэгчийн үлгэрээр Буриадад Казак цэргийн анги суулган нутгийн иргэдийг нүүлгэн шилжүүлж орос сууринг байгуулан эзэрхийлсэн түүхтэй. Буриад Монголчууд эсэргүүцэн тэмцэж бослого олонтаа гарган дарагдаж байсан бөгөөд улмаар 1921 он гэхэд Унгерн Буриад Монголыг нэгтгэн Пан Монгол улсыг байгуулах гэсэн ч амжилт олоогүй аж. Үүний дараагаар Буриадад пан Монгол үзэл хүчтэй өрнөж байсан боловч амжил т ололгүй байсаар 1923 онд Буриад Монгол Автономит улс байгуулагдсан байна. 1937 онд Сталин Буриад Монголыг 3 хэсэг тасдан Буриад Монгол автономит улс , Агийн Буриад тойрог, Уст Ордын тойрог болгон хувааж улмаар нутгийн баялаг хэсгийг багтаасан одоогийн Эрхүү болон Чита мужийг байгуулжээ. 1958 оноос Буриад Монгол гэсэн нэрнээс Монгол гэдэг нэрийг ор тас авсан байдаг. Ийнхүү Оросуудын Хятад луу татах гэж буй хийн болон газрын тосны хоолойг тэжээх томоохон орд газар бүхий нутгууд Буриадын бус бусдын нутаг болжээ. Єнөө маргаашгүй эхлэх гэж байгаа дээрх хоолойн зарим хэсэг Байгал нуурт 500 метр өнгөрч байгаа нь газар хөдлөлт болон бусад ослын үед Байгаль нуурт хор нөлөөтэй бөгөөд Оросын олон нийт эсэргүүцэж байгаа боловч баригдах нь нэгэнт тодорхой болж байна.
Оросын ерөнхийлөгч дээрх уулзалт дээр Оросын хамгийн ядуу бүс нутагт Уст Ордын буриад тойрог багтаж байгааг сануулж Эрхүү мужтай нэгдэх нь Уст Ордын ядуу иргэдэд ихээхэн ашигтайг анхааруулжээ. Уст Орд 22 Мянган км кв нутаг дээр 135 мянган хүн амьдардаг бөгөөд дийлэнх нь буриадууд байдаг аж.Мөн удахгүй Агийн буриад тойргыг Чита мужид нэгтгэх аж. Үнэхээр нэгтгэмээр байгаа бол 3 хуваагдчихаад байгаа Буриадуудыг хооронд нь нэгтгэж болмоор. Оросын мужуудтай нэгтгэх гэж зүтгээд байдаг нь юу билээ. Эхнэр нөхөр байтугай Эрүү толгой салдаг юм гэдгийн үлгэрээр Орос улс хэзээ нэгэн цагт задрахад Автономит байж байгаад тусгаар болох өдөр Буриадын ард зонд бидний насан дээр биш юмаа гэхэд хожим ирэх учиртай. Тийм учраас автономийг хэзээ ч устгаж болдоггүй юм. Євөр Монголыг ар Монголтойгоо 1945 онд нэгдэх сайхан боломж гарахад 300 жилийн өмнө Манжтай хийсэн гэрээ саад болсоны жишээ бол түүх хэзээ ч хуучирдагүйн жишээ билээ.
Путин дээрх ажлыг хэд хэдэн шатаар хийжээ. Аль 2003 оноос тэрээр өөрийн хүмүүсийг Уст орд луу явуулан ятгуулсан боловч амжилт олоогүй ихээхэн эсэргүүцэлтэй тулгарсан аж. Харин тэрээр нэгэнт саяхнаас бүс нутгийн удирдагчдынг өөрөө сонгож томилдог болсон тул өөрийн хүнийг Уст Ордын удирдлагад тавьж улмаар санаагаа хэрэгжүүлж амжжээ. Уст ордын болон Буриад зон энэ талаар ямар саналтай байгаа талаар мэдээлэл олох ямар ч боломж алга. Яг иймэрхүү аргаар Хятадууд Євөрмонголын нутгаас тасдан авч Гансу, Чинхай өшөө хэд хэдэн мужуудыг 1960аад онд байгуулан Євөрмонгол иргэдийн автономит эрхийг зөрчсөн билээ.Путин үүний урьд Таймыр болон Эвэнкийн автономит тойргийг Красноярск мужид 2005 оны 4 сард санал асуулга явуулсан нэрийн дор нэгтгэсэн бөгөөд дээрх аргаа мөн хэрэглэх аж. Оросууд америкчуудыг Double Standart буюу 2 нүүртэй гэдэг мөртлөө, Чеченд дайн хийж, тусгаар тогтносон Гүрж улсын бүрэлдхүүнд багтдаг Абхаз болон Ємнөд Осетийн автономит улсуудыг тусгаар улс болохыг дэмжиж бас Молдов улсаас тасдаж авсан Приднестрийн бүс нутагт тусгаар тогтнол олгох санал гаргаад байгаа улс билээ.Хөөрхий бидний цөөн монголчууд ( 2.5 сая хүнээс тал нь хүүхэд, үлдсэнийх нь тал нь хөгшчүүл бас гадаадад хоёр зуун мянга орчим залуус гнь гараад явсан гэдгийг тооцоорой ) Монголчууд Утаанбаатар хотынхоо утаа манан дор Ардчилсан болон Хувьсгалт бас шинэчлэх, эрс шинэчлэх, эрүүлжүүлэх, эргэлт хийх зэрэг олон хөдөлгөөнүүд үүсгэж үзэж тарж байх хооронд Орос Хятад 2 хөрш маань биднээс тасдаж авсан монгол цуст ахан дүүсийг хуваан жижиглэж, нутаг орноос нь тасдан авах аргаа биенээсээ хуулбарлан биднийгээ идсээр байх аж.
Иймэрхүү асуудал дээр манай төр засаг дуугарч санаагаа хэлэх хэрэгтэй байх. Учир нь местны оросын эрх ашгийг оросын засгийн газар монголтой ярьдаг байхад бид уугуул ( местны биш шүү ) буриад монгол иргэдийн автономитыг устгаж байхад дуугай сууж болох уу. Манай төр засгийхан авилгалаа биендээ өгч авалцаад завгүй бол эх оронч оюутнууд болон бусад залуус оросын Элчин сайдын яамны гадаа жагсаж ч болно шүү дээ. Энэхүү асуудлыг олон улсын анхааралд хүргэж , болж бүтэж байгаа эсэхэд дүгнэлт гаргах хэрэгтэй. Оросууд бидний Эзэнт гүрний ойд иймэрхүү бэлэг барьж байгааг юу гэж ойлгох бэ залуусаа.
Subscribe to:
Posts (Atom)
